Saga

						206                                          RITFREGNIR

lögð til grundvallar nýrri. Eins og nefnt var hér framar sýnist athugun á

tilurð kirknaskrárinnar ósannfærandi og eftir sem áður ekki ástæða til þess

að rengja orð í varðveittum gerðum um þann tilgang skrárinnar að vera leið-

arvísir ókunnugum um skipan fjarða og héraða og legu helstu bæja í Skál-

holtsbiskupsdæmi. Beinast Uggur við að í varðveittri mynd sé skráin gerð

handa Skálholtsbiskupi til þess að hafa fyrir sér í vísitasíu, líkt og vegferill

nútíðar beitir landabréfi, enda ber efni og framsetning vott um slíka notk-

un. Vera má að útlendir biskupar sem sátu á Skálholtsstóli annað kastið á

miðöldum, ókunnugir máli og landsháttum, hafi átt þátt í gerð skrárinnar

og til þeirra megi rekja einhverjar afbakanir sem eru áberandi í varðveitt-

um gerðum.

í tilraun til þess að endurgera kirknaskrána byggir Sveinbjörn úrfelling-

ar sínar á þeirri skoðun Ólafs Lárussonar prófessors, að í kirknaskrá Páls

hafi einungis verið taldar prestsskyldarkirkjur en ekki hálfkirkjur eða bæn-

hús, þ.e. einungis kirkjur sem prestur skyldi vera heimilisfastur við. Ólafi

og Sveinbirni ber ekki alstaðar saman um hvaða kirkjur megi fella úr

skránni, en Sveinbjörn ræðir ekki ágreining þeirra Ólafs, þótt hann hafi

skoðun hans að leiðarljósi og reikni 220 kirkjur í endurgerðan texta sinn

með aðferð sem hann kallar „sagnfræðilega textagagnrýni" (sbr. s. 107).

Hætta verður á að játa að aðferð hans virðist bila og endurgerð kirknaskrár-

innar verða að nokkru ótrúverðug eftirlíking. Dæmi um það má taka, að

hann fellir úr kirkjurnar að Ökrum á Mýrum, Krossholti og Kolbeinsstöð-

um, en samkvæmt Vilkinsmáldögum er gert ráð fyrir heimapresti að Okr-

um („þar skal vera prestur" - „prestur að Ökrum" (íslenzkt fornbréfasafn

IV, s. 186), að Krossholti skal vera heimilisprestur (sama rit IV, s. 198) og a

Kolbeinsstöðum er gert ráð fyrir heimapresti, enda átti sú kirkja sjö messu-

klæði og hökla með baldurskinn og pell (sama rit IV, s. 181). Ólafur Lárus-

son felldi þessar kirkjur ekki niður, enda miðaði hann við prestsskyldar-

kirkjur sem helst ættu messuklæði (Byggð og saga. Rvk. 1944, s. 132, 134).

Rök Sveinbjarnar fyrir niðurfellingu kirknanna þriggja eru að í Vilkinsbók

eru þær ekki taldar „alkirkjur, beneficia eða prestskyldarkirkjur" (s. 109)-

Sú staðhæfing að kirkjurnar þrjár séu ekki taldar prestsskyldarkirkjur i

Vilkinsbók er ekki rétt ef tekið er gilt það sem tilgreint er hér að ofan ur

íslenzku fornbréfasafni. Sama gildir um forsendur fyrir niðurfellingu Skúm-

staða (s. 112), en í Vilkinsbók segir að Ólafskirkja þar eigi prestsskyld »

heimalandi og þrenn messuklæði (íslenzkt fornbréfasafn IV, s. 80).

I tilraun sinni virðist Sveinbjörn einungis athuga stöðu þeirra kirkna i

Vilkinsmáldögum sem hann fellir sjálfur brott en ekki allra hinna sem

hann lofar að standa á skránni og ekki sést að hann leiti í aðra máldaga en

Vilkinsbók. Aðferðin er því einstrengingsleg, en við endurgerð texta a

þessu tagi verður að athuga gaumgæfilega heimildir um hvern stað ser-

staklega og hverja sókn fyrir sig eins og kostur er. Dæmi má taka af Buö-