Saga

						H J A LT I H U G A S O N

Afmælishald og sjálfsvitund

Greining á dagbókum

sr. Hálfdánar Einarssonar (1801?1865)

Afmælishald með veislum og gjöfum ruddi sér til rúms í vaxandi mæli hér

á landi á síðari hluta 19. aldar. Í þessari grein er afmælishald sr. Hálfdánar

Einarssonar kynnt eins og það kemur fram í dagbók er hann færði frá 1826

og hartnær til dauðadags. Bent er á að þar komi fram einstaklingsbundið,

sálfræðilegt afmælishald sem eigi lítið skylt við hið félagslega tilstand sem

síðar varð ríkjandi. Kann þar að vera forstig hins ?úthverfa? afmælishalds

meðal fleiri en Hálfdánar eins. Jafnframt sýna afmælishugleiðingar Hálf-

dánar vaxandi þekkingu á nútíma tímatali og vaxandi einstaklingsvitund

hér á landi á 19. öld.*

Í kristninni á afmælisdagurinn sér ekki langa sögu. Barðist kirkjan

enda lengi gegn því að haldið væri upp á fæðingu manna í þennan

heim. Má líta svo á að afmælishald sé til komið fyrir áhrif frá vax-

andi einstaklingshyggju og nýrri lífs- og heimssýn sem ruddi sér til

rúms á endurreisnartímanum. Hófst tilstand í kringum afmæli fyrst

meðal stórhöfðingja en breiddist síðan niður samfélagsstigann,

fyrst í borgum en síðar til sveita. Þegar tekið var að halda veislur og

gefa gjafir meðal alþýðu var fremur haldið upp á afmæli barna og

unglinga en fullorðinna. Ruddi afmælishald af því tagi sér til rúms

í vaxandi mæli hér á landi á síðari hluta 19. aldar.1

Vitund manna fyrir afmæli sínu er þó eldri hér en frá 19. öld.

Kemur það fram í því að sjálft orðið virðist fyrst koma fyrir seint á

17. öld. Þá eru þekkt nokkur dæmi um notkun þess frá 18. öld og

elsta þekkta íslenska afmæliskveðjan er frá 1709. Hér er þó um ein-

stök tilvik að ræða og vart ástæða til að ætla að Íslendingar hafi

Saga XLII:1 (2004), bls. 59?89.

* Hér skulu Berglindi S. Heiðarsdóttur guðfræðingi færðar þakkir en hún sló inn

texta minnisbókar sr. Hálfdánar Einarssonar á völdum dögum. Í beinum, inn-

dregnum tilvitnunum er leitast við að fylgja stafsetningu frumritsins en rithátt-

ur er hins vegar almennt færður nær nútímahorfi þegar styttri tilvitnanir eru

felldar inn í meginmál enda falli og öðrum beygingarmyndum þá oft breytt.

1 Árni Björnsson, Merkisdagar á mannsævinni, bls. 147?167.

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 59