Saga

						sjálfur hefur verið að skrifa á umliðnum árum. Í bókinni Burt ? og

meir en bæjarleið gefur hann yfirlit um sagnritun um Vesturheims-

ferðir Íslendinga og kenningar í fólksflutningasögu, ekki ósvipað

því sem gert er í mörgum greinum í Sögu 2000.

Hvað er svo ámælisvert við yfirlitssöguna sem aðferð að áliti

Sigurðar Gylfa? Mér sýnist hann hafa í frammi svipaða gagnrýni og

margir póstmódernistar á undanförnum árum. Hana má orða ein-

hvern veginn svona: Yfirlitssagan er tímaskekkja, njörvuð niður af

stórsögum á borð við nývæðingarkenningar, marxisma og strúktúr-

alisma sem löngu hafa runnið skeið sitt á enda. Verst af öllum er ný-

væðingarkenningin sem felur í sér línulega hugsun og óalandi

framfarahyggju. Höfundar yfirlitssögu hafa jafnan pósitífíska af-

stöðu til þekkingar, þeir eru haldnir óbilandi trú á hlutlægni, jafn-

vel algildan sannleik, en slík viðhorf eru á fallanda fæti innan fræð-

anna. Þeir trúa því að þekking hlaðist upp líkt og í náttúruvísind-

unum þannig að við getum með tímanum öðlast endanlega þekk-

ingu á sögulegum fyrirbærum.

Þessari gagnrýni vil ég svara á eftirfarandi hátt: Það er ekki hægt

að leggja yfirlitsrit og stórsögu að jöfnu ? enda viðurkennir Sigurð-

ur Gylfi það óbeint með því að gera greinarmun á hlutlægum og

átakalausum yfirlitsritum og yfirlitsritum sem skrifuð eru undir

merkjum stórsagna. Það er sem sagt ekkert í eðli yfirlitsrita sem

krefst stórsagna. Og jafnvel þótt margt yfirlitsritið byggist á ótækum

kenningum þurfum við ekki að kasta yfirlitsritum sem slíkum fyrir

róða ? ekkert frekar en að við höfnuðum einsögunni vegna þess að

skrifuð væru léleg rit í anda hennar. Yfirlitssagan er ein tegund

sagnritunar, vítt sjónarhorn á söguleg fyrirbæri sem hvílir ekki endi-

lega á tiltekinni kenningu. Með henni er leitast við að skera stærri

sneið af fortíðinni en gengur og gerist í rannsóknarritum annað-

hvort í tíma eða eftir efni og setja fram skiljanlega, rökræna frásögn.

Við yfirlitsritin eru bæði kostir og gallar sem öllum ættu að vera

ljósir. Reynt er að skilja stóra hluti eins og litla, leita yfirsýnar,

sennilegs samhengis og skilnings á fortíðinni í stað þess að dvelja

við hið einstaka og brotakennda. Með slíkum stórsniðum getum

við borið söguleg viðfangsefni saman, fundið samkenni og sér-

kenni sem hægt er að útskýra. Yfirlitssagan segir þó aðeins hluta

sögunnar, er aðeins rétt eða sönn í samhengi við þann raunveru-

leika sem hún fæst við að lýsa og þær spurningar sem hún leitast

við að svara. Önnur sjónarhorn eða kenningar um sama viðfangs-

efni geta verið jafnsönn um þá hlið veruleikans sem þeim er ætlað

?Y F I R L I T S H U G S U N I N? 141

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 141