Saga

						bandi koma kenningar Michels Foucaults frá síðustu áratugum um

samtengingu valds og þekkingar upp í hugann, sem og um hugs-

unarkerfi og orðræðuhefðir. Hugmyndir hans eru mjög gagnlegar

þegar fengist er við vald og valdaleysi í samfélögum, ekki síst

vegna þess að hann bendir á birtingarmyndir lárétts valds en ekki

bara lóðrétts valds eins og þess sem má finna í stigveldi. Sama má

segja um mátt og skorður hugsunarkerfa (fr. épistémè) sem mótandi

afls á hugsunarhátt samfélaga og orðræðuhefða (fr. discours) sem

mótandi afls innan hugsunarkerfa og mismunandi eftir t.d. við-

fangsefnum og stéttum.14

Hugmyndir Foucaults hafa haft áhrif beint og óbeint í kynja-

sögu og þjóðernisrannsóknum erlendis og hérlendis og úr því að

hægt er að nýta hugmyndir hans á frjóan hátt í sérrannsóknum

hvers vegna ætti það ekki að vera hægt í yfirlitsritum? Í raun má

segja að þjóðarsöguyfirlitsrit séu kjörinn vettvangur til þess að sýna

hina ?flóknu flóru lífsins? í fortíðinni. Nefna má þau átök sem áttu

sér stað milli þjóðfélagshópa, hugmynda og skoðana, og auk þess

birtingarmyndir valds og valdaleysis. Slík nálgun býður upp á það

að gerð sé grein fyrir ólíkum túlkunum sagnfræðinga á fortíðinni,

bæði nálægri og fjarlægri, sem og í sumum tilfellum framtíðar-

væntingum þeirra.

Það eina sem gæti hindrað slíkt er raunverulegur eða ímyndað-

ur ótti við afleiðingar þess að skrifa slíkt rit og sá ótti snertir hug-

myndir Foucaults. Samkvæmt hefðbundnum skilningi á tilgangi

yfirlita eiga þau að birta þann sannleika (að mati endurgerðar-

sinna) eða þá túlkun (að mati nýgerðarsinna) sem hefur hlotið

viðurkenningu í fræðasamfélaginu. Hvort heldur er, leggur sagn-

fræðingurinn beint og óbeint dóm á verk valdhafa og valdaafla.

Slíkt er vandasamt, fræðilega og persónulega, og því fremur ef fjall-

að er um nýliðna tíð og valdhafar samtímans hafa setið lengi, enda

hafa íslenskir sagnfræðingar ekki verið þekktir fyrir að taka mikið

á hitamálum nærri samtíma sínum í yfirlitum þótt sumir hafi gert

það í annars konar ritum. Útgefendur slíkra rita þurfa líka að geta

H A L L D Ó R B J A R N A S O N152

14 Garðar Árnason, ?Vísindi, gagnrýni, sannleikur: Hugleiðingar um Michel

Foucault og vísindaheimspeki?, Hugur 15 (2004), bls. 197?215. ? Michel

Foucault, ?Skipan orðræðunnar?. Þýð. Gunnar Harðarson. Spor í bókmennta-

fræði 20. aldar: Frá Shklovskíj til Foucault. Fræðirit 7 (Reykjavík, 1991), bls.

191?226. ? Útlistun á kenningum Foucaults í sagnfræði er t.d. að finna í bók

Aluns Munslows, Deconstructing History, bls. 120?139.

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 152