Saga

						er þó ekki að neita að vangaveltur Gunnars eru áhugaverðar

og hrópa beinlínis á viðbrögð sagnfræðinga.3

Ég ákvað að taka Sigurð Gylfa á orðinu og bregðast við þessu, enda

er þörf á að sagnfræðingar ræði slík undirstöðuatriði aðferðafræð-

innar. Ég er sammála Gunnari um að yfirlitsrit hafi óhjákvæmilega

áhrif á rannsóknir fræðimanna en ég tel að viðhorf þeirra Sigurðar

Gylfa séu ekki ósamrýmanleg og tek því jafnframt undir orð hins

síðarnefnda um að þar beri að hafa allan varann á og að yfirlit geti

sjaldan verið leiðarljós góðrar rannsóknar.

Þegar Sigurður Gylfi Magnússon talar um stórsögur og yfirlits-

hugsun í greinunum í Skírni og Sögu skil ég það svo að hann eigi við

hugsunarhátt sem bindur sagnfræðinginn af ákveðinni hugmynd

um framvindu sögunnar því að söguþráður stórsögunnar hefur

lengi legið fyrir. Þessi sýn setji honum að markmiði að fylla upp í

þá fyrirfram gefnu mynd með rannsóknum sínum. Hönnuninni er

lokið, teikningarnar liggja fyrir, sniðin eru tilbúin og saumaskapur-

inn á lokastigi. Fátt er eftir annað en að búa til hnappagöt, festa töl-

ur og ganga frá lausum endum. Mikilvægi einstakra sagnfræði-

rannsókna mælist í því hvort hægt er að fella þær inn í stórsöguna,

því að rétt eins og talan á kápuna þarf að vera í réttum lit geta rann-

sóknarniðurstöður virst lítils virði ef þær passa ekki við það sem á

undan er komið. Ég fellst á þennan skilning og nota hann hér.

Hvað er þá yfirlitsrit? Það er bókmenntagrein sem einkennist af

stíl og framsetningu efnis. Hefðbundið yfirlitsrit krefst þess að nán-

ast hvaða efni sem er sé fellt að ákveðinni framvindu sögunnar. Því

segja yfirlitsrit sögu sem sjaldnast er ný. Ýmis afbrigði eru innan

greinarinnar, svo sem skólabækur og hvers kyns uppflettirit, til

dæmis alfræðibækur, en ég afmarka umræðu mína hér við hvers

konar yfirlitsrit í samfelldu máli um sögulegt efni sem eru gefin út

fyrir almennan markað.

Margir hafa skilið greinar Sigurðar Gylfa þannig að hann sé á

móti yfirlitsritum. Ég er ekki sannfærð um að niðurstöður hans séu

svo eindregnar, en sé í greinum hans gagnrýni á tiltekna söguskoð-

un, sem og það að hún stýri sagnfræðingum inn á fyrirfram gefnar

brautir, án þess að Sigurður Gylfi leggi fram endanlega lausn á

vandanum. Að mínu mati er ekki hægt að vera á móti yfirlitsritum

af þeirri einföldu ástæðu að þau eru til og svo verður að sjálfsögðu

um ókomna tíð. En það er rétt að þau má taka til gagngerrar end-

S É R F R Æ Ð I R I T O G Y F I R L I T S R I T 165

3 Sigurður Gylfi Magnússon, ?Aðferð í uppnámi?, bls. 32.

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 165