Saga

						Möguleikar og takmarkanir myndrænnar miðlunar

Einn af ótvíræðum kostum lifandi mynda við miðlun sögunnar er

að þær skapa meiri nálægð við söguefnið og sterkari upplifun en rit-

aður texti að jafnaði gerir. Þær höfða til fleiri skilningarvita og skynj-

un áhorfandans verður oft á tilfinningalegum nótum ekkert síður en

vitsmunalegum, þá ekki síst fyrir tilstilli tónlistarinnar. ?Upplifun-

in? færir áhorfandann nær tíðaranda atburðanna og hann getur

næstum þreifað á þeim. Þannig verka sjónvarpsþættirnir sem hér

eru til umfjöllunar þegar höfundum þeirra tekst vel upp. Og það

gera þeir oftar en ekki. Mikil vinna hefur verið lögð í myndaöflun í

báðum þáttaröðunum og margt af því sem ber fyrir sjónir hefur ekki

verið sýnt áður. Meðal frumsýndra mynda í Brotum úr sögu þjóðar er

kvikmynd um líf og störf franskra sjómanna hér við land á fyrsta

áratug aldarinnar og mynd um norska hvalfangara á Hesteyri

1910?1911. Báðar þáttaraðirnar gera sér mat úr elstu kvikmyndum

sem varðveittar eru í Kvikmyndasafni Íslands, slökkviliðsæfingu í

Reykjavík og þingmannaförinni til Danmerkur 1906.

Myndmiðlar segja söguna með öðrum hætti en bækur, þótt ekki

sé vegna annars en efniviðarins sem nýttur er til að spinna sögu-

þráðinn. Það leynir sér ekki að tiltækt hreyfimyndaefni ræður

miklu um efnisval og efnistök í báðum þáttaröðunum og víst er að

hátíðasamkomur, opinberar heimsóknir forseta lýðveldisins, flug-

vélar og flugkappar, leikrit og kvikmyndir, glímukeppni og íþrótt-

ir yfirleitt, svo að ekki sé minnst á fegurðarsamkeppni, fengju aldrei

jafnháan sess í bókum um almenna sögu 20. aldar og þetta efni fær

hér. Að sama skapi má spyrja hvort einhverjir sögulegir atburðir

hafi orðið út undan vegna þess að myndefni hafi skort. Mér kemur

helst í hug snubbótt umfjöllun í báðum þáttaröðunum um fyrri

heimsstyrjöldina og afleiðingar hennar, sem kann að stafa af skorti

á myndefni en ef til vill líka af vanmati höfunda á sögulegu mikil-

vægi þessara atburða. Og ef við lítum á söguna sem annað og meira

en atburði úr stjórnmála- og atvinnulífi og hugum að hljóðlátum og

hægfara breytingum í Íslandssögunni, t.d. í hversdagslífi almenn-

ings (lífskjörum og lifnaðarháttum fólks, uppeldi, heimili og vinnu)

eða breytingum á gerð og byggingu samfélagsins (s.s. fólksfjölda,

búsetu, atvinnuskiptingu og stéttum) er ekki hægt að búast við eins

ríkulegu myndefni.

Á hitt ber að líta að efnisval þarf ekki og getur ekki ráðist ein-

göngu af því hvað er til af lifandi myndum, það hlýtur ávallt að

G U Ð M U N D U R J Ó N S S O N178

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 178