Saga

						ekki úr því. Má benda á að ættir lögsögumanna þurftu ekki endilega að

vera valdaættir en lögsögumenn gátu verið skjólstæðingar valdamikilla

fjölskyldna sem tefldu þeim fram. Þannig er talið að Snorri Sturluson hafi

hugsanlega teflt fram Styrmi Kárasyni í starf lögsögumanns. Ályktanir um

völd og valdaættir út frá nöfnum einstakra lögsögumanna geta því verið

varasamar.

Helsta aðferð Gísla við að meta áhrif ritlistar í tengslum við lögsögu er

sú að grafast fyrir um hvaða lögsögumenn voru prestar eða nákomnir

kirkjunni og álykta út frá því um læsi þeirra og skriftarkunnáttu. Þetta er

erfitt þar sem vitneskja er takmörkuð en Gísli tjaldar því sem til er og beitir

stundum miklu hugviti. Hann kemst þó í nokkrar ógöngur á stundum,

einkum um ætt Gunnars spaka og sonar hans, Úlfheðins, og tveggja sonar-

sona, þeirra Hrafns og Gunnars, en þeir voru allir lögsögumenn. Gísli telur

að þeir hafi ekki haft ritlist á valdi sínu og þess vegna hafi ætt Gunnars

spaka orðið undir í lögmannskjöri og valdabaráttu við lok 12. aldar (bls.

93). Þó liggur fyrir að sonur Hrafns var Hallur á Grenjaðarstað, nefndur

kennimaður á einum stað. Hann var síðar ábóti á Munkaþverá, og sonur

hans var Eyjólfur á Grenjaðarstað, síðar ábóti í Saurbæ (d. 1212). Sagt er að

Guðmundur biskupsefni Arason hafi beðið Eyjólf prest um að taka við

biskupstilnefningu. Almennt er talið að þeir Hallur og Eyjólfur hafi verið

prestar eða vígðir menn en Gísli dregur fram líkur fyrir því að þeir feðgar

hafi ekki verið klerkar. Með því telur hann sig styrkja þá ályktun að Hrafn

lögsögumaður hafi ekki verið lærður, ætt þeirra langfeðga frá Gunnari

spaka hafi ekki verið lærdómsætt sem hafi haft ritmennt á valdi sínu. Vand-

inn er sá að íslenskir höfðingjar tóku oft vígslu og viðleitni við að greina

ólæsa og óskrifandi höfðingja og fyrirmenn frá hinum, eða lærða frá leik-

um, er varasöm í allri heimildafæðinni. Þótt Hallur hafi trúlega verið prest-

ur, þarf Hrafn faðir hans ekki að hafa verið það en um hann vitum við ekk-

ert. Engu að síður kann hann að hafa verið læs og skrifandi þar sem vel er

líklegt að til hafi verið höfðingjar á 12. öld sem voru eins og Snorri eða

Sturla Þórðarson, læsir og skrifandi þótt ekki væru vígðir.

Gísli hefur með umfjöllun sinni um lögsögumenn tekið til umræðu

mikilvægt en vanrækt efni. En þessi umræða er kannski mikilvægari fyrir

stjórnmálasögu en sögu munnlegrar hefðar? Það er erfitt að álykta um

munnlega hefð almennt út frá lagaþekkingu en þó má segja að líklegt sé að

lögfróðir hafi verið vel að sér á öðrum sviðum líka. En voru þeir endilega

sagnamenn þar með? Og hverju breytti ritlistin fyrir sagnamenn?

Í öðrum hluta (II) byrjar Gísli túlkun Íslendingasagna í ljósi munnlegr-

ar hefðar og tekst afar vel upp. Hann kannar mismun á frásögnum um

?sömu? persónur í fleiri en einni Austfirðingasögu og á sama hátt á ?sömu?

frásagnaratriðum. Þar sem náin tengsl eru á milli sagna, hafa fyrri fræði-

menn jafnan gripið til rittengsla sem skýringa en Gísla tekst ósjaldan að

sýna fram á að mun sennilegra sé að skýringin sé munnmæli. Eru skýr og

R I T D Ó M A R224

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 224