Saga

						gagnleg þau viðmið sem hann hefur um það hvenær eðlilegt er að skýra

tengsl með rittengslum og hvenær með munnmælum (sjá t.d. bls. 134?136).

Í þessari umræðu nýtist Gísla vel það sem áður kom fram um almæli,

m.ö.o. að í einstökum sögum er iðulega gert ráð fyrir allmikilli þekkingu á

mönnum og málefnum, gengið út frá vitneskju sem var að finna í munn-

legri geymd. Það má svo velta vöngum yfir því hvort ekki sé stundum gert

ráð fyrir furðumikilli þekkingu og eðlilegra sé að miða við að hún hafi verið

aðgengileg í ritum, eins og dæmi er um að Gísli gerir ráð fyrir (bls.

172?174). Þannig er t.d. ætlast til furðumikillar þekkingar í hinni almæltu

sögu af Þorkeli Geitissyni (bls. 185?186, 192) og hvarflar að manni hvort til

hafi verið rituð ævi hans, sbr. Ævi Snorra goða (sbr. líka bls. 222). En það er

kannski gamall óvani að hugsa þannig? Stundum kunna afritarar að hafa

skotið inn athugasemdum þar sem gert var ráð fyrir þekkingu (?Þar bjó

Helgi þá?, bls. 221) af því að sagan, þar sem frá þessu var sagt nánar, hafi

verið í sama handriti (sbr. um Gunnar, bls. 222). Vangaveltur og efasemdir

af þessu tagi varpa engri rýrð á meginniðurstöður Gísla um munnmæli að

baki austfirsku sögunum.

Þegar Gísli vísar til ummæla forkólfa bókfestunnar um höfunda, grípur

hann til tilvitnunarmerkja sem eðlilegt er. En hvað ætti að kalla þá eða þau

sem settu munnmæli fyrst á bókfell og ?sömdu? ritaða sögu eftir þeim?

Gísli notar t.d. ?sagnaritari? (bls. 151, 211) eða ?sögumaður? (bls. 162, 168,

sbr. 160) en gerir ekki sérstaka grein fyrir þessu.

Líklega kemur sumum lesendum á óvart að í þriðja hluta skuli Gísli

gera grein fyrir hvað sé sennilegast í fornum munnmælum um Vínland.

(Hann ritar í formála um þetta, ?Þetta sem helst nú varast vann/varð þó að

koma yfir hann?, bls. xi.) Hann telur Eiríkssögu og Grænlendingasögu bera

vitni um gömul munnmæli og þegar frásagnir þeirra séu lagðar saman

megi fá út sannfærandi greinargerð fyrir siglingarleiðinni fram hjá Hellu-

landi (Baffinslandi) og Marklandi (Labrador) til Vínlands og fyrir náttúru-

kostum og ýmsum staðháttum. Hann telur að þannig hafi ?raunverulegar

upplýsingar? varðveist öldum saman í munnlegri hefð þótt ýmislegt hafi

annars gengið til og breyst í munnmælunum (bls. 299). Með þessu virðist

Gísli hverfa að nokkru frá nýsagnfestu þótt þar með sé engan veginn sagt

að hann hverfi til gamallar sagnfestu. En aðferðin virðist a.m.k. nokkuð á

skjön við þá kennisetningu í munnmælafræðum nútímans að munnmæli

taki jafnan breytingum frá einni kynslóð til annarrar eftir breyttum hugs-

unarhætti og viðhorfum eða áhugamálum og eru það sagnfræðileg viðhorf.

Stenst sú ályktun Gísla að kjarni munnmælanna um Vínlandsferðir hafi

varðveist ?réttur? í aðalatriðum allt frá elstu tíð? Það munum við aldrei fá

að vita. Sá sem þetta ritar hefur sína kreddu um hvernig eigi að bera sig að

við rannsókn á heimildargildi Vínlandssagna. Hvað sem munnmælum líð-

ur, fjallaði undirritaður um breytingar sem Haukur Erlendsson gerði á lýs-

ingu siglingar meðfram Hellulandi og Marklandi, þegar hann afritaði

R I T D Ó M A R 225

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 225