Saga

						Eiríkssögu. Undirritaður reyndi að skýra þessar breytingar með nýjum

áhuga ráðamanna í Noregi um 1300 á siglingum til lítt kunnra svæða og

nýrri eða bættri þekkingu á löndum og leiðum (sbr. ritið Approaches to Vín-

land). Hætt er við að slíkar breytingar hafi orðið á munnmælastigi og svo

aftur nýjar breytingar á ritmálsstigi. Elsta gerð Eiríkssögu er í Skálholtsbók

frá 15. öld og Grænlendingasaga er aðeins varðveitt í Flateyjarbók frá um

1387 og tækifæri til alls kyns breytinga voru mikil. Bein tilefni gáfust líka til

að breyta munnmælum, Eiríkur ufsi Gnúpsson er sagður hafa farið að leita

Vínlands 1121 en við vitum ekki um afdrif hans. Hins vegar sýnir vitnis-

burðurinn áhuga á Vínlandsferðum út frá áhugamálum um 1120. Við vit-

um að norrænir Grænlendingar voru á Marklandi 1347. Af þessum sökum

verður að gera ráð fyrir að áhugamál manna á 12., 13. og 14. öld og ný vitn-

eskja kunni að hafa mótað Eiríkssögu og Grænlendingasögu að einhverju

leyti, bæði á munnmælastigi og líka á ritmálsstigi, a.m.k. Eiríkssögu alveg

vafalaust á ritmálsstigi. Gísli hafnar þessum athugunum með þeim rökum

að ekki sé getið um Vínlandsferð norrænna manna á 13. og 14. öld (bls. 261,

sbr. Saga XL:2 (2002), bls. 262), sem er vissulega rétt. Engu að síður bendir

vitneskjan um Eirík ufsa og Marklandsferðina til að menn hafi spreytt sig á

ferðum vestur á bóginn. Um þetta höfum við Gísli rökrætt í bróðerni og

leyfum okkur að vera ósammála.

Sú viðleitni Gísla að reyna að finna gamlan sannsögulegan kjarna í Vín-

landssögunum um Vesturheim lýsir áræði hans og er virðingarverð þar

sem hann ber hann sem nákvæmast saman við vitnisburð fornleifafræð-

inga og náttúrufræðinga. En það er engin leið að ganga fram hjá þeim

möguleika að allar lýsingar hafi gjörbreyst í munnmælum og á ritmálsstigi.

Ég sakna því umfjöllunar Gísla um áhrif frá samtíma á munnmæli og ritað-

ar sögur um Vesturheimsferðir, ekki síst þar sem hann víkur að slíkum

áhrifum á munnmæli almennt í inngangi (bls. 5, sbr. líka bls. 318 um áhrif

áheyrenda).

Þá segir Gísli að sagnfræðingar hafni sögunum sem heimildum um

forna tíð og horfi mest til aldurs handrita (bls. 49) og enn fremur að menn

hljóti að vera hikandi að nota fornsögur sem heimildir þar sem þær séu lag-

aðar að þörfum samtíma (bls. 252). Mætti e.t.v. halda að ég væri sammála

hinu síðastnefnda en það er ekki svo. Það tengist því sem Gísli nefnir enn

fremur í fáum orðum, að mann- og félagsfræðingar noti Íslendingasögur til

að lýsa félagslegum veruleika á 12. og 13. öld (bls. 45). Eru sjálfsagt liðin um

20 ár eða meira síðan ýmsir sagnfræðingar fóru að tileinka sér félagssögu-

leg viðhorf í notkun sagnanna og hafa margir gert það með ágætum árangri

(sjá Nýja sögu 1986, bls. 87?96, sbr. Íslenskir sagnfræðingar (2002)). Ófáir sagn-

fræðingar, kannski allir, hafna sögunum sem heimildum um atburði og

persónur á elstu tíð en aðalatriðið er að margir telja sig hins vegar geta not-

að þær margar um félagslegan veruleika á 12. öld, t.d. um hegðunarmynst-

ur sem breyttust lítt í tímans rás (svo sem gjafaskipti og fæðardeilur). Það

R I T D Ó M A R226

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 226