Saga

						ævi Jóns hafi komið mér verulega á óvart ? enda er kannski ekki við því

að búast meira en heilli öld eftir andlát hans ? en hér er þó ýmiss konar

fróðleikur dreginn saman í skipulega heild og því ber að fagna.

En Jón Sigurðsson vekur ekki áhuga nútímamanna fyrir ævintýralegt

lífshlaup, heldur fyrst og fremst fyrir þá sök að hann var snjall stjórnmála-

maður sem mótaði íslenska pólitík í áratugi. Það er því stjórnmálastarfið,

skoðanir Jóns og baráttumál, sem skiptir máli fyrir eftirkomendur, en lýs-

ingar á lífsháttum Jóns og heilsufari eru fyrst og fremst krydd sem lífgar

upp á lesturinn. Ævisaga Guðjóns Friðrikssonar fjallar því skiljanlega að

mestu um þennan þátt í lífi Jóns og bætir hún reyndar miklu við þekkingu

okkar á stjórnmálamanninum Jóni Sigurðssyni, og þá ekki síst um sam-

hengi skoðana hans og stjórnmálaþróunar í Danmörku. Í því sambandi má

benda á greinargóða lýsingu Guðjóns á viðhorfum Íslendinga í Kaup-

mannahöfn til viðburða byltingarársins 1848 (fyrra bindi, bls. 395?433) og

umfjöllun hans um persónuleg tengsl Jóns við danska stjórnmála- og emb-

ættismenn, allt frá Carli Plough, ritstjóra málgagns þjóðernisfrjálslyndra,

Fædrelandet, til A. F. Kriegers lagaprófessors, ráðherra og eins höfunda

stöðulaga. Hér nýtur Guðjón þess að sjálfstæðisbaráttunni við Dani er

löngu lokið og engin þörf er því lengur á að draga fjöður yfir þau marghátt-

uðu áhrif sem dönsk stjórnmál höfðu á skoðanir Jóns Sigurðssonar eða vin-

áttu hans við danska ráðamenn. Athyglisverð er líka sú tilgáta Guðjóns að

loforð dönsku stjórnarinnar um starfsframa Jóns, ef málefni Íslands og

Danmerkur hefðu leyst á haganlegan hátt, hafi legið að baki andstöðu hans

við róttækar tillögur Þingvallafundar sumarið 1873 (síðara bindi, bls.

479?488), en þessi afstaða hetjunnar hefur lengi valdið fræðimönnum heila-

brotum. Dæmigert er að Páll Eggert Ólason skýrði málið þannig að Jón hafi

í raun verið sömu skoðunar og hinn róttæki meirihluti fundarmanna ?

Páli Eggerti þótti einfaldlega útilokað annað en að Jón væri sama sinnis og

þeir sem lengst vildu ganga í sjálfstæðisbaráttunni ? en afstaða Jóns hafi

verið mistúlkuð í lýsingum blaða af fundinum (Jón Sigurðsson. Ævisaga 5.

bindi (Reykjavík, 1933), bls. 162?179). Guðjón hefur aðeins óljósar heimild-

ir fyrir tilgátu sinni, og því er útilokað að slá nokkru föstu um hvað vakti

fyrir Jóni þegar hann lagði til að kröfur Þingvallafundar um stjórnfrelsi

yrðu mildaðar, en hún sýnir þó glöggt að Guðjón lítur á þjóðhetjuna sem

breiskan mann frekar en flekklausan dýrling.

Svipaða endurskoðun má greina í þeirri einkunn sem Guðjón gefur

andstæðingum Jóns meðal íslenskra samtímamanna hans. Hingað til hafa

menn á borð við Gísla Brynjúlfsson, Arnljót Ólafsson og Grím Thomsen

fengið heldur bágt fyrir andspyrnu sína gegn stjórnmálabaráttu forsetans,

enda hafa ævisagnaritarar Jóns venjulega gengið út frá því sem vísu að Jón

hafi haft rétt fyrir sér í öllu því sem sneri beint að íslenskri sjálfstæðisbar-

áttu, og andskotar hans hafi því, eðli málsins samkvæmt, vaðið í villu og

svíma. Þótt Guðjón geri ekki skipulega rannsókn á viðhorfum þessara

R I T D Ó M A R240

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 240