Saga

						manna ? enda er tæplega hægt að ætlast til þess á þessum vettvangi ? þá

fær lesandinn það þó á tilfinninguna að þau hafi ekki verið byggð á einberri

öfund í garð Jóns Sigurðssonar eða undirlægjuhætti gagnvart hinu danska

yfirvaldi. Helst er að sjá sem að þessir kumpánar ? þótt þá hafi greint á í

ýmsum málum ? hafi verið sammála um að einstrengingsleg stefna Jóns

?páfa? hafi verið ?eintómur negativ formalismus?, svo vitnað sé í háðsglós-

ur Arnljóts Ólafssonar í Norðanfara (síðara bindi, bls. 442). Líta má því á

skoðanir Gríms, Gísla og Arnljóts sem snemmbúna miðlun, en sú stefna

hefur aldrei notið sannmælis í íslenskri sagnaritun.

Um leið og ég fagna gagnrýnni nálgun Guðjóns finnst mér að hann

hefði mátt vera enn nærgöngulli við forsetann í einstökum málum. Sem

dæmi má nefna að Guðjón rökstyður ekki þá niðurstöðu sína ? sem ég

dreg reyndar alls ekki í efa ? að reikningskrafa Jóns hafi verið ?afar snjöll

þó að bera megi brigður á réttmæti hennar? (síðara bindi, bls. 251). Hér

hefði að ósekju mátt kafa dýpra í kröfugerð Jóns og skýra betur fyrir les-

endum hvaða brigður megi bera á réttmæti hennar, ekki síst vegna þess að

fjárhagsútreikningum hans hefur oftast verið tekið sem heilögum sannleik

í íslenskri sagnfræði. Reyndar má segja Guðjóni það til vorkunnar að erfitt

er að henda reiður á röksemdafærslu Jóns, ekki síst vegna þess að greinin í

Nýjum félagsritum, þar sem hann skýrir kröfur sínar, er bæði afar löng og

tyrfin aflestrar og því er ekki heiglum hent að brjóta hana til mergjar. Einnig

saknaði ég mun nákvæmari úttektar á alþjóðlegum rótum stjórnmálahug-

mynda Jóns, en þeirra er að litlu getið umfram almennra orða um lestur

Jóns á ritum frjálslyndra hagfræðinga á borð við David Ricardo, Jean B. Say

og A. F. Bergsøe (fyrra bindi, bls. 201). Þannig er efni fyrstu ritgerðar Jóns

um Alþingi rakið (fyrra bindi, bls. 217?222), en Guðjón ræðir ekkert hvern-

ig þær hugmyndir sem þar koma fram ? t.d. um kosningarétt ? falla að

evrópskum stjórnmálakenningum um miðja 19. öld. Þessi akur er því enn

að mestu óplægður.

Efnistök Guðjóns helgast sjálfsagt af því að hann beinir sjónum að pers-

ónunni Jóni Sigurðssyni, þroska hans og frama, frekar en almennum atrið-

um í sögu Íslands eða Vesturlanda. Sagan er sögð í strangri tímaröð, og

framvindan ræðst ekki af þeim málefnum sem fjallað er um hverju sinni,

heldur er ævi Jóns fylgt, ár frá ári, allt frá fæðingu til dauða. Þessi frá-

sagnarmáti hentar prýðilega þegar lýst er lífshlaupi einstaklings, en síður

þegar greina á inntak stjórnmálaskoðana hans eða fylgja eftir lang-

tímaþróun í þjóðmálum. Efnistökin ráðast auðvitað einnig af því að sagan

er skrifuð fyrir almenna lesendur ? eða hinn ?upplýsta almenning? sem

oft er vísað til ? og sagan er því greinilega sniðin þannig að hún höfði til

víðs hóps lesenda frekar en sérfræðinga.

Þetta markmið Guðjóns kemur skýrt fram í aðferð sem hann hefur beitt

óspart í síðustu tveimur ævisögum sínum, þ.e. sviðsetningu atburða sem

takmarkaðar heimildir eru til um. Stundum er hér um hreinan skáldskap

R I T D Ó M A R 241

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 241