Saga

						á sinn eigin hátt? eins og sagt er? Þannig má segja að sumar greinanna

dragi fram ákveðin einkenni á hinni trúarlegu menningu sem ekki hafa

breyst svo mikið síðustu 300 ár eða svo þrátt fyrir stórfelldar þjóðfélags-

breytingar.

Þótt trú, og þess vegna hjátrú að nútímaskilningi, hafi myndað uppi-

stöðu í ríkjandi heimsmynd á rannsóknartímanum ber þó að geta þess að

samfélagið eða ?trúarstofnun? þess, þ.e. kirkjan, var alls ekki gagnrýnis-

laus á þau atvik sem upp komu og gátu rennt stoðum undir heimsmynd-

ina. Þannig fjallar t.d. Soli-Maria Eklund um Henrik vinnumann sem fyrir

því varð að honum birtust englar (bls. 57?69). Ætla hefði mátt að kirkjunn-

ar menn hefðu tekið þessu atviki feginsamlega og litið á það sem staðfest-

ingu á kenningum kirkjunnar. Það var þó öðru nær þar sem ströng rann-

sókn var sett af stað á því hvort annarlegar ástæður gætu ekki legið þessari

sýn til grundvallar og hún e.t.v. verið spilverk hins illa. Minnir það á

strangt aðhald kaþólsku kirkjunnar við útnefningu dýrlinga.

Rauður þráður sem gengur í gegnum bókina og kemur vel fram í grein

Lofts (bls. 87?104) og ekki síður ritgerð Monicu Weikert frá Svíþjóð (bls.

253?272) um þann sið að heita á kirkjur sem við þekkjum enn hér á landi í

áheitum til Strandarkirkju. Þótt Monica tengi áheitasiðinn ekki við kaþólsk-

ar trúarleifar sérstaklega má í báðum greinunum lesa á milli línanna að lút-

erska siðbreytingin hafi í raun tafist í löndunum tveimur um a.m.k. 200 ár.

Þessar niðurstöður koma vel heim og saman við aðrar rannsóknir sem

kynntar hafa verið á síðustu árum og vekja athygli okkar á því hversu hæp-

ið er að reikna með að e.k. bylting hugarfars og hátta hafi átt sér stað í lönd-

um þar sem lútersk trú var innleidd um miðja 16. öld. Á þessu sviði eins og

svo mörgum öðrum verður að gera skýran mun á raunmynd og ímynd, og

viðurkenna að í fyrri rannsóknum hafa túlkanir um of verið reistar á

ímyndinni. Rit það sem hér um ræðir er gott framlag til slíks endurmats.

Að lokum verður ekki hjá því komist að vekja athygli á einkennilegri

hugsunarvillu sem slæðst hefur inn í hinn fræðilega inngang ritstjórans á

fyrstu textasíðu bókarinnar. Þar segir að grunnhugmynd bókarinnar sé að

á rannsóknartímanum hafi fólk lifað í samfélagi mitt á milli guðs og djöf-

ulsins (hvernig svo sem skilja ber þá staðarákvörðun). Til frekari skýringar

er sagt að þar sé um að ræða ?den lutherske grundidé om, at Gud og

Djævelen kæmper i verden? (bls. 7). Undirrituðum er fyrirmunað að sjá

hvað er sérstaklega lúterskt við þessa hugmynd. Svo mikið er víst að hún

var ekki bundin við lútersk lönd og tímabilið eftir siðbreytingarstarf Lúters.

Þvert á móti er þetta sam-evrópskur söguskilningur sem var við lýði allar

miðaldir og á ekki síst rætur að rekja til Ágústínusar kirkjuföður (d. 430) og

rits hans De civitate Dei. Það er svo annað mál að í guðfræði sinni hvarf

Lúter í miklum mæli aftur til guðfræði Ágústínusar í stað hinnar ?semi-

ágústínsku? guðfræði miðaldanna.

Hjalti Hugason

R I T F R E G N I R 255

Saga 2004 - NOTA  1.12.2004 9:40  Page 255