Vésteinn Ólason Halldór Kiljan Laxness var ekki eitt þeírra skálda sem skríða í skjól fyrir stormum samtíðarinnar. Hann lagði ótrauður út í illviðrin, og ekki er hægt að sjá að hjartað hafi kalið þótt honum hafi orðið villu- gjarnt í byljunum finningahita þess viðburðar sem varð á Þing- völlum 1944. „ísland farsælda frón" og „Gunn- arshólmi" bergmála enn í vitundinni, en stolt hins sigursæla hefur nú leyst af hólmi ákall þess sem örvænti um framtíðina á eymdartím- um. I Islandsklukkunni tjáir Halldór í senn eymd og örvæntingu fyrri alda og von bestu manna um að kvæða- og sagnaarfur vísi veg til framtíðar þjóðar sem eigi eftir að rétta úr kútnum. * I stormum samtíðar Það var fleira að gerast í heiminum árið 1944 en stofnun örfámenns lýðveldis í úthafinu miðju. Heimsstyrjöld geisaði með skelfilegu mannfalli og eyðingu verðmæta og lét enga þjóð ósnortna. Þegar hún hófst voru ekki Iiðnir nema tveir áratugir frá því að fyrri heimsstyrjöld lauk og æskumenn Evrópu lágu í hrönnum í valnum. Á tímaskeiðinu milli þessara styrjalda höfðu undirstöður mannfé- lagsins skolfið, á aðra hönd vegna byltingar- innar í Rússlandi og myndunar þess ríkis sem kenndi sig við alræði öreiganna, en vegna kreppu og atvinnuleysis í löndum kapítalism- ans á hina. Halldór Kiljan Laxness var ekki eitt þeirra skálda sem skríða í skjól fyrir stormum samtíðarinnar. Hann lagði ótrauður út í illviðrin, og ekki er hægt að sjá að hjartað hafi kalið þótt honum hafi orðið villugjarnt í byljunum. Þjóðernishyggjan, sem hafði ver- ið haldreipi Islendinga í meira en hundrað ár, hafði það sem af var öldinni sýnt á sér hlið- ar sem voru æði fráhrindandi fyrir þá sem ekki vildu gera mun á þjóðfrelsi og kröfu um frelsi og réttlæti til handa alþýðu. M.a. þess vegna var Halldóri mikilvægt að gera greinar- mun á því sem verðmætt var í fornum þjóðleg- um arfi og því sem illt var og afkáralegt ef menn ætluðu að gera það að mælistiku á mann- gildi í nútímanum. Þess vegna er hann byrjaður að hugsa um Gerplu, einmitt á þeirri stund sem hann lofar fornsögurnar af þvílíkri mælsku. Skáldfræðimaður Nýlega hefur hugtakið skáldævisaga sést á tit- ilsíðu bókar, og er skemmtilega tvírætt eins og þess höfundar var von og vísa. Þegar fjallað er um skrif Halldórs Kiljans Laxness um fornís- lenska sagnahefð, væri h'klega ekki illa til fall- ið að kalla hann skáldfræðimann. Meginefni þessarar greinar er skáldfræðimennska Hall- dórs og áhrif þessarar fræðimennsku á skáld- rit hans.4 Skáldfræðimennska Halldórs kom snemma fram og beindist framan af einkum að ýmsum merkum höfundum síðari tíma, svo sem Hall- grími Péturssyni, Jónasi Hallgrímssyni og fleirum. Hann víkur þegar í æsku að fornsög- unum og þá helst til að lasta þær, eins og oft hefur verið rakið. Gagnrýni á fornsögur og dýrkun þeirra var eðlilegur hluti af uppreisn Halldórs gegn íslenskri menningu og þröng- um sjóndeildarhring hennar, sem var eitt skrefið á þroskabraut ungs höfundar. Segja má að skáldfræðimaðurinn Halldór Kiljan Laxness hafi fyrst snúið sér að forn- bókmenntunum af alvöru þegar hann tók að búa fornrit til prentunar í upphafi fimmta ára- tugarins og síðan með „Minnisgreinum um fornsögur", sem fyrst birtust í Tímariti Máls og menningar 1945 og voru endurprentaðar í ritgerðasafninu Sjálfsögðum hlutum 1946. Eftir það birtist eitthvað um fornar sögur og kvæði í flestum ritgerðasöfnum hans, og ein bók, Vínlandspúnktar 1969, er alveg helguð þessum skrifum. Eðlilegt er að skipta skrifum Halldórs um fornsögur í tvennt. Annars veg- ar eru greinar um hina fornu sagnaritun þar sem hún er lesin sem sagnfræði, frá gagnrýnu sjónarhorni. Hins vegar eru greinar sem f'jalla um list fornsagna, einkum íslendingasagna, og um túlkun þeirra. Hér verður fjallað um þennan seinni flokk.5 Sjálfur var Halldór sér auðvitað meðvitaður um þá sérstöðu sem skáldfræðimennska hans hafði. Þar skortir ekkert á áhuga á viðfangsefninu, lærdóm né annál/ lisleiHl Hltól v ' 11
Beinir tenglar