Halldór Kiljan Laxness og forn sagnahefð skarpskyggni, en skáldið er líka ófeimið að láta til sín taka. Staðhæfingar eru bæði meitl- aðar og afdráttarlausar, oft órökstuddar og, amk. við fyrstu sýn, þversagnakenndar. Fræðileg viðhorf hans og áhugamál breyttust með tímanum, eins og hér mun koma fram, en eðlilegt er að athuga fyrst „Minnisgreinar um fornsögur". Eins og Jón Karl Helgason heldur fram í nýrri bók, Hetjan og höfuiuiurinn, eru viðhorf Halldórs til íslendingasagna í grundvallarat- riðum náskyld viðhorfum íslenska skólans svo nefnda eða nánar tiltekið þeirra Sigurðar Nordals og Einars Ólafs Sveinssonar.6 Þeir eru sammála um það meginatriði, sem miklu skiptir við túlkun á list sagnanna og heimi þeirra, að sögurnar eigi sér höfunda sem hafi verið skapandi listamenn og túlkar samtíma síns. En fræðimennirnir fara varlega þegar þeir kynna ný viðhorf, af því að fræðahefðin kennir þeim að taka eitt skref í einu og reyna að hafa alltaf fast undir fótum, enda eru þeir ekki tilbúnir að kasta fyrir borð öllu sem þeir hafa lært, en einnig vilja þeir forðast að vekja andstöðu með því að koma of flatt upp á les- endur; viðfangsefnið er þjóðinni hjartfólgið og þess vegna viðkvæmt. Aðferð skáldfræði- mannsins er allt önnur: hann tekur undir sig stökk án þess að vera alveg viss um hvar hann komi niður og er aldrei ánægðari en þegar hann hneykslar lesendur og kippir fótum undan barnatrú þeirra. Jafnframt er sjónar- horn hans vítt, og hann er óhræddur við að al- hæfa og draga fram til samanburðar atriði úr menningu fjarlægra þjóða. Sérstaða íslenskra miðaldabókmennta Þótt Halldór Kiljan Laxness hafi litið á höf- unda Islendingasagna sem skapandi lista- menn, gerir hann skýran greinarmun á hlut- verki höfundarins í sköpun fornsagna og nú- tímaskáldsagna, auk þess sem hann dregur skýrt fram margvíslegan mun á vinnuaðferð- um og eðli þessara bókmenntagreina. Um „yrkisefni Brennunjálssögu" segir hann í „Minnisgreinum um fornsögur": [þau] eru, sem siður var til um yrkisefni miðaldanna, hérumbil ævinlega mótuð af hefð: fastmyndaðar sagnir sem einginn á öðrum fremur og allir geta notað í sögu og ljóði að vild; á miðöldum var kaþólisítas ríkjandi og höfundarréttur á hugmyndum, persónum og atburðum þektist ekki, menn sem settu saman bækur álitu sig heldur ekki höfunda þeirra .. P Halldór talar samt víða óhikað um „Njáluhöf- und", svo að dæmi sé tekið, og leynir ekki að- dáun sinni á þeim manni, en þótt ættartala sú frá Gunnari og Njáli um Njáluhöfund til Hall- dórs Laxness og Einars Ólafs Sveinssonar, sem Jón Karl rekur í fyrrnefndri bók sinni, sé ekki úr lausu lofti gripin, þegar verið er að lýsa hálf- og ómeðvituðum goðsögnum ís- lendinga á síðari tímum, má helst ekki láta fræði þeirra Halldórs og Einars Ólafs gjalda þess. Gildi þeirra sem fræða hvílir á röksemd- unum sem þeir færa fram fyrir niðurstöðum sínum, á orðum þeirra, en ekki á þeim tilfinn- ingum sem þeir báru í brjósti eða þeim hug- myndafræðilegu þörfum sem fornsögurnar og fræðin um þær fullnægðu hjá lesendum sín- um. Það er önnur saga, ef svo má taka til orða. Eins og fyrr getur, virðist afstaða Halldórs til fornbókmenntanna að því leyti mótsagna- kennd að hann hefur þær til skýjanna samtím- is því sem hann hæðir og fordæmir hetjudýrk- unina sem einkennir þær. Þessi mótsögn er þó ekki eins djúpstæð og hún virðist vera við fyrstu sýn. Sú hetjuímynd, sem hann beinir spjótum sínum gegn, er mótuð á víkingaöld, hreinræktuð í fjölda dróttkvæða og lifir áfram í ýmsum fornaldarsögum og síðan í rímum, en hún er í raun og veru fremur sjaldgæf í íslend- ingasögum, þótt hugprýði og hreystiverk séu þar mikils metin. Æðsta hugsjón þeirra er Aðferð skáld- fræðimannsins er allt önnur: hann tekur undir sig stökk án þess að vera alveg viss um hvar hann komi niður og er aldrei ánægðari en þegarhann hneykslar les- endur og kippir fótum undan barnatrú þeirra
Beinir tenglar