Vésteinn Ólason Einginn vafi er á þvíað það mundi hafa haft sömu verkan á venju- legan víkíng að heyra tilfinnínga- Ijóð nútímaskálds einsog það hefur á venjulegan nútímamann að heyra dóna klæmast hugsjón drengskaparins, og ójafnaöarmenn eins og Þorgeir Hávarsson eru jafnan taldir vera til vandræða. En Halldór sér í hetjuhug- sjónunum í heild verðmætan þátt sem er ná- tengdur örlagatrú sagnaheimsins: æðruleysi gagnvart því sem að höndum ber og ekki verður undan komist ef menn ætla að halda sæmd sinni.8 Halldór lýsir víkingaöld og skáldskap hennar skemmtilega í „Minnisgreinum um fornsögur". Hann byrjar á því að ræða um að á því skeiði sé skáldskapur Evrópuþjóða fá- tæklegur og ópersónulegur og telur það happ Norðurlandaþjóða hve seint þær tóku kristni. Hann nefnir dæmi þess að skáidskapur ís- lendinga frá þessu skeiði birti „hug ákveðins manns á örlagastund" en telur það þó undan- tekningu, og segir: En þrátt fyrir þó hjarta ákveðins ein- staklíngs sé tjáð í snöggum svip og af tilvilj- un í fornum skáldskap er andi víkíngaaldar sá, að ekki orðið heldur vopnið er tjáníng manns fullkomin. Vopnið eitt birtir mann- dóm hetjunnar. Bardaginn, mál vopnanna, er hið eina sanna mál. Skáldskapurinn gat ekki ætlað sér hærra en vera lof hins beitta sverðs og þeirrar hetju sem bar það í or- ustu. Hinum meyrlyndu Islendíngum nú- tímans, sem hefja grátstefnur í kírkjum ef einhver þeirra er drepinn, er ógerlegt að skilja þetta. Eftir fornu uppeldi er það talið ekki karlmannlegt, en kent við ergi og bleyði, að segja með orðum hjarta sitt: hug- ur einn það veit er býr hjarta nær. Einginn vafi er á því að það mundi hafa haft sömu verkan á venjulegan víkíng að heyra til- finníngaljóð nútímaskálds einsog það hef- ur á venjulegan nútímamann að heyra dóna klæmast. Að ytri viðbrögðum mátti víkja í skáldskap, því fornmenn voru að sínu leyti hátternissinnar og viðbragða- fræðingar að uppeldi og að eðli, menn en þó einkum konur máttu í fræðum þeirra sprínga af harmi og hagl hrjóta af auga hetju ef sérstaklega stóð á, en sorg var „herfileg læti".9 Hér virðist þræddur örmjór stígur milli háðs og aðdáunar, en þessi lýsing er hreint ekki úr lausu lofti gripin. Segja má að þarna sé í senn lýst hugmyndafræði Þormóðar skálds í Gerplu og mikilvægu einkenni á frásagnarlist ís- lendingasagna, auk þess sem þetta segir um kveðskap. Höfundar sagnanna voru að dómi Halldórs áreiðanlega ekki síður „hátternis- sinnar og viðbragðafræðingar" en skáld vfk- ingaaldar. Þótt þær skörpu andstæður, sem Halldór dregur upp þegar hann ber saman íslenskar bókmenntir og aðrar evrópskar bókmenntir í „Minnisgreinum", séu einfaldanir, bendir hann oft á mikilvæga hluti skýrar en samtíma- menn hans. Mikill áhrifavaldur á hugmyndir hans er án efa ritið Epic and Romance eftir W.P. Ker, samið um síðustu aldamót og enn í fullu gildi um marga hluti. Halldór segir: Vestrænn miðaldaskáldskapur virðir því aðeins hlutinn, yrkisefnið, að hann megi til þjóna að boða annað en sjálfan sig; að hann tákni annað en hann er ... Orð og mynd eru til kvödd að þjóna þessu eina sjónarmiði; og þannig týnast og gleymast hlutirnir sjálfir, leiðin milli þeirra og orðs- ins verður að refilstigum ..."' Andstæðuna finnur hann í íslenskum bók- menntum og kallar undur: íslendíngar hafa þá menníngu til að bera, ótrúlegt fyrirbrigði á miðöldum, óhugsan- legt í gervöllum kristindóminum, að geta séð hlutinn í því ljósi þar sem hann verður merkilegur í sjálfum sér, metið hann vegna þess sem hann er - en ekki vegna dæmi- sögugildisins. Það er ekki þar með sagt að íslenskar fornbókmentir séu raunsæisbók- mentir í skilníngi vorra tíma, heldur að ís- lensk fornsaga sjái heiminn gegnum minni kenníngu, skynji hann naktari en veslur- evrópiskar bókmentir þess tíma, beini at- hyglinni meira að sköpunarverkinu sjálfu Mftjfcis anndlí pslend jtaga
Beinir tenglar