Halldór Kiljan Laxness og forn sagnahefð en skaparanum, en slíkt er óguðlegt el'tir kristinni kenníngu." Þessi orð um sköpunarverkið og skaparann má auðvitað heimfæra upp á höfunda og sög- ur og þau samrýmast illa þeirri kenningu að þessi „djarfasti aðili íslenska skólans" hafi viljað hefja höfundinn sem slíkan til skýj- anna.12 En hugmynd Halldórs um hina beinu leið milli hlutanna og orðanna, eða afneitun þess að sögurnar hafi tákngildi, er grundvall- aratriði í skilningi á þeim, og mikil fræði hafa verið saman sett á síðari áratugum sem rísa af öðrum grundvelli en neita þessum. í meðför- um Halldórs tengist þetta viðhorf andstæð- unni milli heiðni og kristni. Kristni og heiðni Of langt mál væri að rekja fjölmörg ummæli Halldórs Kiljans Laxness á þessum árum um það sem hann kallar heiðni íslendinga, og enn lengra ef jafnóðum ætti að gera grein fyrir að hvaða leyti og aí' hverju ég er honum ósam- mála. En það hefur lengi verið hluti af hinni íslensku þjóðernisgoðsögn - og eimir jafnvel eftir af því enn hjá manni og manni - að ís- lendingar hafi, andstætt ýmsum öðrum þjóð- um, aldrei kristnast heldur varðveitt ein- hverja forna heiðni, eiginlega mætti kalla það þjóðernisrasjónalisma fremur en þjóðernis- rómantík. í „Minnisgreinum" kallar Halldór hina norrænu örlagatrú „skynsemistrú vík- ingaaldar". En skáldfræðimaðurinn er ekki í vandræðum með að lýsa á myndrænan hátt hugmyndum sínum um sambýli kristindóms og norrænnar heiðni: Vald kirkjulegrar hugsunar sunnanað réð ekki við hina fornu norrænu erí'ð í þessu vígi hennar sem var varið fjarlægð, storm- um og æstu hafi, gat hvorki lamað hana né afmáð, einsog kristindómurinn hlýtur sam- kvæmt eðli sínu að reyna við allar stefnur; og þó þessar tvær stefnur rynnu leingi í ein- um farvegi á Islandi er snertíng þeirra eins- og kalds vatns við bráðið blý ... Sannleikurinn er sá að meðan hér standa flestar kirkjur eru samdar hér heiðnustu bókmentir í Evrópu, og ísland eina land álfunnar þar sem heiðinn andi skapar verk hámenníngarlegs gildis.13 Til þess að átta sig belur á hvað hér er átt við, þegar talað er um heiðnar bókmenntir, verð- ur að tengja það við orð fyrri tilvitnunar um leiðina milli hlutanna og orðsins, en það kem- ur einmitt fram í ályktarorðum um Njáls sögu, sem skáldfræðimaðurinn beinir mestri athygli að í þessari rannsókn. Hann hefur gert skýra grein fyrir því að íslendingasögur eins og Njála séu alls ekki raunsæjar í nútímaskiln- ingi, og segir þá meðal annars: Það er hérumbil sama hvaða atburður er rökstuddur í Njálu, um sennileik er aldrei hirt eftir raunskilníngi vorra líma, heldur ævinlega valin sú orsök sem best fer í mynd. Iwiklnr laxness helge4in<ilí Skáldið um það leyti sem það samdi Barn náttúrunnar. Það hefur lengi verið hluti af hinni islensku þjóðernisgoð- sögn að l'slend- ingar hafi, and- stætt ýmsum öðrum þjóðum, aldrei kristnast heldur varðveitt einhverja forna heiðni
Beinir tenglar