Ný saga

						Vésteinn Ólason

Halldór Kiljan

Laxness í Los

Angeles 1920.

Eitt af því sem færir Njálu nær hlutræn-

um veruleik en obbinn af erlendum sam-

tíðarbókmentum kemst, er sú staðreynd að

höfuðatburðir verksins eru allir „náttúrleg-

ir", en ekki guðfræðilegir, - og þetta veldur

því eitt meðal annars, að Njála er heiðíng-

leg bók á þrettándu öld. Einginn ákvarð-

andi atburður í verkinu gerist utan hins

skilvitlega raunheims ... aldrei ber við í

sögunni sjálfri að guðdómspersónur ryðjist

fram fyrir skjöldu til að raska gángi sög-

unnar eða draga atburðina á órætt svið.M

Þetta má svo sem allt til sanns vegar færa

nema það að Njála sé heiðingleg bók. Að

mínum dómi hæfði betur orðið „veraldleg".

Hún er, eins og margir hafa bent á, þar á

meðal Einar Ólafur Sveinsson, undir djúpum

r ^

áhrifum frá kristnum kenningum og hugsun-

arhætti og engin ástæða til að efast um að höf-

undur hafi verið sannkristinn maður. En eins

og aðrar íslendingasögur er hún harla ólík

þeim bókum sem kristnir menn settu saman í

öðrum Evrópulöndum á þessu tímabili, þótt

skilin séu ekki eins skörp og Halldór lætur í

veðri vaka. Þessi munur stafar af því að hin

kristna kenning bar ólíkan ávöxt eftir því í

hvaða jarðveg henni var sáð, og hinn íslenski

jarðvegur var vissulega ólíkur öðrum, einsog

Halldór víkur víða að, enda átti hann eftir að

skipta um skoðun á þessu efni.

Nokkru eftir að Halldór Kiljan skrifaði

„Minnisgreinar" tóku fræðimenn að leggja

meiri áherslu á að benda á kristnar miðalda-

hugmyndir í íslenskum sögum og jafnvel að

túlka sögurnar þannig að það sem um er tal-

að tákni eitthvað annað en sjálft sig. Areiðan-

lega fylgdist Halldór vel með þessu og öðru

sem fram kom í fræðunum eins og greinar

hans um fræðileg efni sýna. Ekki fór hjá því

að ný fræði hefðu á hann ýmis áhrif, t.d. segir

hann í upphafi greinarinnar „Forneskjutaut",

sem birtist í Þjóðhátíðarrollu 1974, um höf-

und Eyrbyggja sögu: „Þó hann sé kaþólskur í

söguskoðun, einsog allir menn voru á þeim

tíma, væri ránglátt að telja hann heilaþveg-

inn, þeas indoktríneraðan í klerklegum skiln-

íngi."l5Hér er Halldór kominn býsna langt frá

„heiðnum dómi" fyrstu skrifa um fornsögur,

þótt hann leggi enn áherslu á sjálfstæði hins

íslenska höfundar gagnvart boðskap kirkj-

unnar.

í þessari grein er líka allt annað uppi á ten-

ingnum um áhrifaleysi kristninnar en tæpum

þrjátíu árum áður: „Þegar höfundur Eyr-

byggju semur bók sína um forna breiðfirðínga

er búið að greypa kaþólska trú í sálarlíf ís-

lendínga, indoktrínera þá viðstöðulaust í 8

mannsaldra ..."l(' Og blómaskeið bókmennt-

anna er ekki lengur í beinu framhaldi af menn-

ingu víkinga, heldur fer hákristið tímabil þar

á milli:

ijslexl

-4DAGURÍSEHH

iinga

S}))all

w