Halldór Kiljan Laxness og forn sagnahefð Við lærðum semsé grundvallaratriði sagna- gerðar af dýrlíngaævum og ekki leið á laungu áður en við bættust hákristilegar riddarasögur að stæla upp í okkur strákinn ... Um 1200 röknum við úr hinu sæla kristi- lega roti trúboðstímans, má vera fyrir til- stuðlan franskra og enskra riddarabók- menta sem bárust óðfluga til íslands og voru þýddar. Nema altíeinu förum við að sjá sjálfa okkur í landinu í sagnfræðilegum tíma, eftir að hafa ekki séð annað en kraftaverk guðs í 200 ár. Við upptendrumst í draumsjón um rismikið mannlíf til forna, og fáum heimþrá til sællar - og þó ekki sællar, en samt sællar - fortíðar sem leingi hafði myrkvi legið yfir; og þarmeð er vak- inn frumtónn þjóðlegs söguljóðs. Vakníng- arskeið fornstefnunnar er runnið upp, „fornvakníngin", og elur af sér gullaldar- bókmentir í sögu og ljóði ..." Hér kemur fram breyttur skilningur á áhrif- um kristninnar og þróun bókmenntasögunn- ar, sem fer nærri skilningi margra fræðimanna þótt skáldfræðimaðurinn dragi mynd sína skarpari dráttum en aðrir, enda bágt að sjá hvað þjóðin hefði átt til að endurreisa ef hún hefði ekki séð annað en kraftaverk guðs í tvö hundruð ár. Hugmyndinni um einskonar fornmenntastefnu á tólftu öld og í upphafi þeirrar þrettándu hefur þó líklega vaxið fisk- ur um hrygg meðal fræðimanna á þeim árum sem liðin eru síðan þetta var skrifað. Enn fastar kveður Halldór að í yfirlýsingu í grein- inni „Mýramannaþætti", sem birtist í Seiseijá mikilósköp 1977: íslendíngasögurnar hefðu ekki getað orðið til nema á rammkaþólskri öld. Tilamunda fóru höfundar á þeirri tíð ekki í grafgötur um að páfinn stæði ofar valdi og réttlæti heimsins og næstur réttlæti guðs. Því að- eins er líka hægt að semja óslitna hryðju- verkasögu einsog Njálu, að sá yrði skyldug- ur endir hennar að manndráp hættu á víxl með því að síðustu liðsoddar manndrápa- Mdir laxiKss t£x » keðjunnar færu til Róms og tækju aflausn. Tæknilega séð er höfundurinn í fylgd með þeim; það er í raun réttri hann sem fær af- lausn.18 Fólklor og frjáls sköpun Halldór gerir þó ekki ráð fyrir því á áttunda áratugnum fremur en áður, að draumsýnin um söguöld sé sköpuð úr engu, sé ný hugsmíð að öllu leyti heldur telur hann hún sé að ein- hverju leyti risin á grunni munnmælasagna. I „Mýramannaþætti" deilir hann á útgefendur íslenskra fornrita fyrir að nota orðið arfsagn- ir um efnivið fornsagna og gera ráð fyrir að þær hafi varðveist hjá sérstökum ættum eins og Mýramönnum. Sjálfur vill hann nota um efnivið sagnanna orð eins og munnmæli og þjóðsagnir og vísar í alþjóðaorðið fólklor. I „Forneskjutauti" hafðí hann skrifað fáum árum áður: Það er ekki heldur ástæða til að efa að mó- tíf óbundins máls, sem lifðu einsog kvæðin sínu munnlega lífi í ýmsum myndum, und- irorpin misheyrnum og rángminnum, háð sífeldum viljandi eða óviljandi breytíngum í munnlegum meðförum frá manni til manns, kynslóð til kynslóðar, hafi myndað kjarna í mörgum frásögnum íslendínga- sagna, og sum slík mótíf jafnvel verið frum- kveikja þeirra, td. brennusagan í Njálu, hvernig sem hún kann að vera til orðin (hin ómannlega rökvísi örlaganna) eða bryn- hildarmótífið í Laxdælu (konan sem drep- ur elskhuga sinn). Önnur hafa augljóslega verið feingin að láni úr erlendum bókum ellegar soðin uppúr reikisögum. Samt er hin frjálsa sköpun skáldanna umfram alt annað smiðvél þessarar máttugu listar.19 Miklu fremur en við lestur fyrri greinar kann sú spurning að vakna að hve miklu leyti höf- undur þessara orða gæti verið að lýsa eigin vinnubrögðum í þessum hugleiðingum, því að alkunnugt er hvernig hann viðaði að sér efni í heJgihn íslendíngasög- urnar hefðu ekki getað orðið til nema á ramm- kaþólskri öld 11
Beinir tenglar