Vésteinn Ólason Það er hérumbil sama hvaða atburður er rök- studdur í Njálu, um sennileik er aldrei hirt eftir raunskilníngi vorra tíma, heldur ævinlega valin sú orsök sem best fer í mynd sögur sínar úr ýmsum áttum og nærtækt að benda á rannsóknir Eiríks Jónssonar á því efni.2" Ég held þó að það sé villandi að gera mikið úr þeirri hliðstæðu sem sé með vinnu- brögðum Halldórs við skáldsagnagerð og vinnu- brögðum þeirra sem settu saman íslendinga- sögur. Sjálfum er honum þessí munur ævin- lega fullljós. Myndræn rökvísi Halldór Kiljan Laxness var frábærlega glögg- skyggn á listræn einkenni íslendingasagna. Þar nýtur skáldfræðimaðurinn sín best sem fagmaður á sviði sagnagerðar, og athuga- semdir hans um þau efni eru hnýsilegastar til fróðleiks ef menn ætla sér að reyna að bera saman hans eigin frásagnarlist og list íslend- ingasagna. Viðhorf hans til listrænnar sköp- unar í sögunum eru líka óbreytt eða svipuð frá „Minnisgreinum um fornsögur" til þeirra greina sem hann skrifaði eftir að hann var kominn á áttræðisaldur. Þannig skrifar hann í „Mýramannaþætti": „I skjóli kaþólsku kirkj- unnar á Islandi þróuðust hvorki meira né minna en íslenskar heimsbókmentir."21 Meira verðar en slíkar yfirlýsingar, sem gnótt er af í ritgerðum Halldórs fyrr og síðar, eru ýmsar athugasemdir hans um stíl sagnanna og frá- sagnaraðferð í „Minnisgreinum um fornsög- ur". Þar má taka sem dæmi það sem hann seg- ir um rökstuðning og myndræna frásögn: í skáldsögu er rökstuðníngur atburðanna mjög mikilsvert atriði. Á vorum dögum má segja að sú skylda áhvíli sagnaskáldi fram- ar öðru að sanna með rökum að atburðir þeir sem hann greinir hafi gerst með þeim hætti sem hann vill vera láta. Það er hér- umbil sama hvaða atburður er rökstuddur í Njálu, um sennileik er aldrei hirt eftir raunskilníngi vorra tíma, heldur ævinlega valin sú orsök sem best fer í mynd.22 Eftir að Halldór hefur vakið athygli á því að atburðir í sögunum séu náttúrlegir en ekki guðfræðilegir, bætir hann síðan við: En þó allir höfuðatburðir Njálu séu „nátl- úrlegir" má fullyrða að einginn þeirra hefði getað gerst af þeirri orsök sem tilgreind er í verkinu. Orsökin er altaf bundin ein- hverju sýníngaratriði, einhverri stílfærðri mynd.23 Til rökstuðnings þessari staðhæfingu tekur hann m.a. dæmi af því atviki þegar Otkell í Kirkjubæ ríður á Gunnar ofan þar sem hann bograr á akrinum: Úrslitum í Gunnarsmálum ræður blóðgun sú sem Otkell veldur hetjunni þar sem hann er að sá. I frásögn þessa atburðar hef- ur skáldið í huga víti sem mjög er hart tek- ið á í fornum lögum, að ríða á mann ofan. Gunnar er að sá á akri, Otkell kemur ríð- andi við sjöunda mann. Sáðlandið er ekki girt, mennimir ríða yfir akurinn og fara mikinn. Hvorugur virðist sjá annan né heyra. „Og í því er Gunnar stendur upp ríður Otkell á hann ofan og rekur sporann við eyra Gunnari, og rístur hann mikla ristu, og blæðir þegar mjög". Hér er öllu skipað eftir þörf myndarinnar. Gunnar verður ekki var sjö manna sem ríða akur- inn, því sagan krefst þess að þeir komi fast að honum. Hann bograr við sáðverkið, ekki af því menn sái korni bognir, heldur af því sagan krefst að hann standi vel fyrir höggi. Hann virðist bláttáfram staðnæmast hálfboginn til að bíða eftir högginu. Þetta er ósvikin miðaldamynd þar sem náttúru- líkíngin verður að víkja fyrir tilgánginum; á myndum af píslarvottum má sjá hvernig þeir ota fram þeim líkamshluta sem verið er að leggja spjóti.24 Þessi tvö atriði sem Halldór vekur hér athygli á og tengir saman: í fyrsta Iagi að atburðir sögunnar eru náttúrlegir en ekki guðfræðileg- ir eða táknlegir og í öðru lagi að frásögnin lýt- ur myndrænu en ekki rökrænu lögmáli, eins og dæmið sýndi, draga fram sérstöðu íslend- ingasagna með mjög skýrum og eftirminnileg- um hætti, og ég hygg að hér hafi Halldór séð lislexl ftaga :spJaU 12
Beinir tenglar