Halldór Kiljan Laxness og forn sagnahefð skýrar og réttar en samtíðarmenn hans og raunar flestir síðari menn. Hins vegar má það merkilegt heita hve lítt hann veltir fyrir sér í „Minnisgreinum" sérstöðu sögumannsins og hinu mjög svo takmarkaða hlutverki hans í frásögninni, sem ég hygg að sé þriðja megin- einkennið sem greinir Islendingasögu frá nú- tímaskáldsögu. Um þetta atriði fjallar hann síðar, í „Persónulegum minnisgreinum um skáldsögur og leikrit", sem birtist í Upphafi mannúðarstefnu 1965. Sögumaður og söguefni I „Persónulegum minnisgreinum um skáld- sögur og leikrit", sem fjallar um bókmennta- greinar okkar tíma, svífa Islendingasögur yfir vötnum sem viðmiðun, og fleira skemmtilegt er um þær sagt en hér er hægt að vitna til. Mestu skiptir það sem segir um sögumann- inn: Það má vel vera að höfundar fornsagnanna hafi verið lærðir menn og vel gefnir, gott ef ekki heimspekíngar og sálfræðíngar. En hafi svo verið þá forðuðust þeir einsog heitan eldinn að láta bera á því. Þeir segja aldrei einkamál sín í því sem þeir rita, né sýna hvað þeim séu gefnar margar íþróttir. Þó þeir kunni latínu fara þeir með það eins- og mannsmorð. Andspænis yrkisefninu, sem af sökum yfirvættis stærðar sinnar knúði þá til að taka sér penna í hönd, þótti þeim brot á mannasiðum að trana fram í sögunni öðrum íþróttum sjálfra sín en þeirri einni að segja „rétt" frá.25 Annað mikilsvert atriði, sem fjallað er um í þessari grein, eru söguefnin sjálf. Þar eru margar ágætis áminningar um að sögur þurfi ekki að fjalla um málefni sem efst eru á baugi: Þeir sem sömdu íslendíngasögur voru gæddir hæfileikum til að koma heimssögu- legum veruleika fyrir með fáum og einföld- um orðum í litlu dæmi. Þeir kunnu að draga upp myndir sem úlheimtust til æsi- h.ilU)i' b^flfiss legrar frásögu, oft af mönnum sem einginn kannaðist við annarsstaðar að, úr marklitl- um plássum. Þeir voru varkárir í notkun meðala ...26 Sagnaritun forn og ný Vonandi hefur þessi samtíningur úr skrifum Halldórs Kiljans Laxness um fornsögur gefið sæmilega skýra mynd af hugmyndum hans um sögurnar og ástæðunum til að hann dáði þær. Óhjákvæmilegt er að velta því fyrir sér hvaða áhrif fornsagnaáhugi Halldórs hafi haft á hans eigin sagnagerð. Eins og minnst var á í upphafi, hafa ýmsir fræðimenn fjallað um þetta, og þá einkum Peter Hallberg. Hann hefur rakið með skýrum dæmum hvernig sjá má áhrif íslendingasagna í lýsingu á hátterni og sjálfsskilningi karla eins og Bjarts í Sumar- Seiscijú, mikil ósköp belgahniS Halldór Kiljan Laxness flytur ræðu sína á Nóbelshátíðlnnl i Stokkhólmi 10. desember 1955. 13
Beinir tenglar