Halldór Kiljan Laxness og forn sagnahefð Utivistarmaðurínn Halldór Kiljan Laxness á efri árum. eiga hvergi heima nema í skopsögu, þótt und- irtónn kunni að vera alvarlegur. Það er ekki sök skáldsins eða blekbóndans. Það eru ein- faldlega skilmálar aldarinnar. Svo að enn sé miðað við íslendingabók, þá er hún skrifuð af mikilli alvöru og viðleitni til að segja eða búa til sögulegan sannleika. írónían einkennir Innansveitarkroniku og alvöruleysið verður ekki greint frá alvörunni. Enginn vafi er á því að forn sagnahefð ís- lensk hafði margvísleg og djúp áhrif á rithöf- undinn og manninn Halldór Kiljan Laxness, þótt hann sæi framandleika hennar nægilega vel til að reyna aldrei að apa eftir henni. Sem rithöfundi var honum ómetanlegt að vera frá bernsku alinn upp við slíka fágun í frásagnar- list. Þegar sköpunarmáttur hans var mestur og þörfin fyrir að bæta heiminn brennandi, hélt viðmiðunin við fornsöguna aftur af hon- um og átti þátt í að gefa sögum hans form og persónum þann óræða kjarna sem er nauð- synlegastur af öllu. Þegar árin færðust yfir og kenningarnar höfðu brugðist, voru þær leið- arljós í leitinni að þeirri frásögn, sem aldrei verður annað en hugsjón, þar sem bilið milli hlutarins og orðanna verður að engu. Tilvísanir 1 Vitneskja mín um þessa grein og tilvitnunin er fengin úr grein Sveins Skorra Höskuldssonar, „Sambúð skálds við þjóð sína", Sjö erindi um Halldór Laxness (Reykjavík, 1973), bls. 12-13. 2 Lesendur eru vinsamlegast beðnir að hafa í huga að grein þessi var upphaflega samin sem fyrirlestur með fremur stuttum fyrirvara. Þessi fyrirlestur var fluttur á vegum Hollvinasamtaka heimspekideildar Háskóla Islands á fæðingardegi skáldsins 23. apríl 1998. Þótt bætt hafi verið úr nokkrum yfirsjónum og heimildatil- vísunum aukið við en tilvitnanir lítillega styttar, ber greinin enn ýmis merki fyrirlestrarins. Henni er frem- ur ætlað að vera yfirlit yfir viðhorf Halldórs til forn- sagna, og þá einkum Islendingasagna, en rækileg söguleg eða fræðileg greining á þessum viðhorfum. 3 „Minnisgreinar um fomsögur", Sjálfsagðir hlutir (Reykja- vík, 1946), bls. 65-66. 4 Um afstöðu Halldórs til fornsagna hefur ýmislegt ver- ið skrifað. Auk þess sem fléttast inn í rit um höfund- arferil hans, hafa nokkrir fræðimenn fjallað um þetta efni í sérstökum greinum. Peter Hallberg hefur víða rakið með dæmum hvernig ungæðisleg uppreisn Hall- dórs gegn fornsögunum og frásagnarlist þeirra, þegar hann var um tvítugt, snerist fljótt í aðdáun og leiddi jafnvel til djúptækra áhrifa á hans eigin rithátt, sbr. t.d. Halldór Laxness (Reykjavík, 1975), bls. 179-93, og „Halldór Laxness and the Icelandic Sagas", Leeds Studies in English. New Series, vol. XIII (1982). Stein- grímur J. Þorsteinsson skrifaði einnig um áhrif forn- sagnanna á skáldsagnagerð og stfl Halldórs og um hugmyndir hans um þessar bækur, sbr. „Halldór Lax- ness and the Icelandic Sagas", Scandinavica. An Enginn vafi er á því að forn sagnahefð íslensk hafði margvísleg og djúp áhrif á rithöfundinn og manninn Halldór Kiljan Laxness 17
Beinir tenglar