Ný saga

						Hörður Vilberg Lárusson

Mynd 2.

Jánas Árnason.

Mynd 3.

Merki hinnar

alþjóðlegu útvarps-

og sjónvarpsþjón-

ustu Bandaríkjahers.

Bandaríkjahers en árið 1942 var sett á fót stofn-

un, Armed Forces Radio Service, til að sinna

þessu hlutverki. Unnið var ötullega að því að

koma á legg útvarpsstöðvum á áhrifasvæði

Bandaríkjanna til að flytja hermönnum fjarri

heimahögunum fréttir. Höfuðstöðvarnar voru

í Los Angeles og var efnið framleitt þar en

síðan sent til stöðvanna. Þær urðu alls 177 í

seinni heimsstyrjöldinni. Dagskráin byggðist

á upptökum af vinsælustu þáttunum í Banda-

ríkjunum, tónlist og þáttum sem voru sérstak-

lega útbúnir handa hermönnum. Allar aug-

lýsingar voru klipptar út og einnig það sem

menn töldu ekki við hæfi hermanna. Efnið

var því ritskoðað. Oftar en ekki lögðu stjörn-

ur Hollywood hönd á plóginn við framleiðsl-

una og var þar fríður hópur á ferð. Þegar

styrjöldinni lauk og hermenn héldu aftur heim

var stöðvunum fækkað og voru þær orðnar

45 talsins árið 1950. Eftir að Kóreustyrjöldin

braust út tók stöðvunum hins vegar að fjölga

á nýjan leik í kjölfar liðsflutninga Bandaríkja-

manna til Austurlanda fjær og Evrópu.8

Vopnaskak fjarri Islandsströndum gerði það að

verkum að hinu unga lýðveldi áskotnaðist er-

lend útvarpsstöð en ekki voru allir á eitt sátt-

ir um ágæti þessarar sendingar.

ARMED FORCES RADIO

AND TELEVISION SERVICE

Bandaríkjamenn höfðu aðeins sent út í fá-

eina daga þegar Einar Olgeirsson og Jónas

Árnason, þingmenn Sósíalistaflokksins, fluttu

tillögu til þingsályktunar um að rekstur út-

varpsins á Keflvíkurflugvelli skyldi stöðvaður.

Röksemdir þeirra fyrir því voru m.a. þær að

útvarpinu yrði eflaust beitt til að lokka ungar

stúlkur á dansleiki hermanna sem væru alveg

eins kvensamir og félagar þeirra á stríðsárun-

um. Þeir sögðu að útvarpið drægi æskuna frá

íslenskri menningararfleifð, s.s. fornritunum,

en byði í staðinn upp á Dick Tracy og Lone

Ranger sem yrðu staðgenglar Gunnars á Hlíð-

arenda og Njáls á Bergþórshvoli. Yrði ekkert

að gert flosnaði menning okkar upp og þjóð-

arnafnið íslendingar myndi hverfa „í hafrót

miskunnarlausrar stórveldisstefnu til að gleym-

ast."9 Tillagan var aldrei tekin á dagskrá og

því fluttu þeir félagar hana á ný á næsta þingi.

Þótti þeim að hin mesta hætta stafaði af út-

varpsrekstri hersins og sögðu að á meðan

ríkisstjórnin hefði lagt blátt bann við orðinu

dans í tilkynningum Ríkisútvarpsins væri hinum

erlendu mönnum fátt hugstæðara en dans og

almennur gleðskapur. Stefna Ríkisútvarpsins

miðaði að því að varðveita siðferði þjóðarinn-

ar, en Keflavíkurútvarpið græfi jafnharðan

undan því. Þeir sögðu í greinargerð með til-

lögunni að ungt fólk leitaðist við að hlusta á

Keflavfkurútvarpið en bæri sig illa ef það neydd-

ist til að hlusta á Ríkisútvarpið. Hér væri al-

vara á ferðum þegar útlendingar hefðu náð

slíkum tökum á andlegu viðhorfi æskunnar og

gætu afleiðingarnar fyrir íslenskt þjóðerni orð-

ið ærið háskalegar. Þeim fannst ekki mikið til

dagskrár Keflavíkurútvarpsins koma; dagskráin

væri að mestu skipuð andlausum vaðli í orðum

og tónum, „en þó fyrst og fremst fáránlegum

leikþáttum, þar sem rás viðburðanna lýsir sér

einkum í dynkjum þeim og hvellum, sem

verða, þegar fólk er slegið hnefahögg í andlit

eða skotið til bana." Á meðan æskulýður okk-

ar væri alinn upp í þessu andrúmslofti starfaði

Ríkisútvarpið af hátíðleik og festu með forn-

sagnalestur og erindi gáfaðra manna, sem

tákn þess að við værum sjálfstæð menn-

ingarþjóð.10

I umræðu um málið sagðí Jónas Árnason

að íslensk menning hefði lifað vegna varð-

veislu kynslóðanna á þjóðlegum bókmennt-

20