Fullveldi fagnað fall í spænsku veikinni. Fæst af þessu hafði þó bein áhrif á kosningarnar; fyrstu tveir mánuð- ir ársins voru þeir köldustu síðan skipulegar veðurathuganir hófust á Islandi, en veðurfar í október er alls ekki í minnum haft.14 Eins verður spænsku veikinni ekki kennt um áhugaleysi kjósenda, einfaldlega vegna þess að hún varð ekki að faraldri fyrr en að kosn- ingunum afloknum.15 Kötlugos hófst hins veg- ar 12. október 1918, eða viku fyrir kosningar, og skýrir örugglega hvers vegna svo margir Vestur-Skaftfellingar sátu heima í þjóðarat- kvæðagreiðslunni, en þó tæplega hvers vegna þátttakan í Eyjafjarðarsýslu var álíka léleg. Ytri aðstæðum verður því varla kennt um áhugaleysi íslendinga á sjálfstæðisbaráttunni við lok fyrri heimsstyrjaldar, enda túlkuðu sumir samtímamenn viðbrögðin við atkvæða- greiðslunni sem skýrt merki þess að íslend- ingar hefðu einfaldlega ekki pólitískan þroska til að höndla fullveldi og sjálfstæði.16 I raun þarf deyfð kjósenda árið 1918 ekki að koma á óvart því að ef litið er á þátttöku íslenskra kjósenda í kosningum frá upphafi löggjafarþings árið 1874 til fyrstu kosninga lýðveldistímans sést að þjóðaratkvæða- greiðslan fellur vel að almennri þróun á kjör- sókn í landinu á fyrra helmingi aldarinnar. í fyrsta lagi mynda kosningarnar 1918 botninn í lægð í kosningaþátttöku sem einkennir árin eftir stjórnarskrárbreytingu árið 1915 þegar konum var fyrst veittur kosningaréttur í al- þingiskosningum. í öðru lagi má sjá að hlut- fall kjósenda af heildarmannfjölda eykst nokk- uð jafnt og þétt frá upphafi aldarinnar þar til það nær jafnvægi um miðjan 4. áratuginn. Þróunarlínurnar tvær eru vitanlega nátengd- ar, af því að fall kosningaþátttökunnar um miðjan annan áratuginn skýrist að mestu af snöggri rýmkun kosningaréttarins og slakri þátttöku nýrra kjósenda fyrst eftir að kosn- ingaréttur var fenginn. Þannig sést að hlut- fallslega mun færri konur fóru á kjörstað í at- kvæðagreiðslunni 1918 en karlar, eða 24% at- kvæðisbærra kvenna á móti nær 60% karla. Er frá leið minnkaði kynjamismunur í kosn- Mynd 6. Björn Þórðarsson. Mynd 7. Þróun kosningaþátttöku á íslandi 1874-1946. o oo ^D <N 00 00 00 00 o o CN o o\ Q\ 0\ 0\ cn r^ T—I CT) "* o (N (N ^O CN <N cn m O m -* ^* ^l- 0\ O 0\ ON o\ 0\ o\ 0\ 0\ | Kjósendur afíbúum alls Kosningaþátttaka Kosningaþátttaka afíbúum alls Heimildir: „Þjóðaratkvæðagreiðsla um dansk-íslensk sambandslög," bls. 8. - Hagskinna. Sögulegar hagtölur um Island. Hagstofa íslands. Ritstj. Guðmundur Jónsson og Magnús S. Magnússon (Reykjavík, 1997), bls. 877. 61
Beinir tenglar