Kristján Jóhann Jónsson Nítjánda öldin er að mörgu leyti heillandi tímabil í sögu lista og menn- ingar. Hún er afdrifaríkt breyt- ingaskeið í þjóðfélagshátt- um á Vestur- löndum og slík- um skeiðum fylgir gjarnan ólga íhugsun og hugmyndum lendis. Sveinn Einarsson er af fyrstu kynslóð- inni sem fer utan til að læra leikhúsfræði, Jón Viðar Jónsson af annarri kynslóð. Báðir hafa lagt stund á íslenska leiklistarsögu og beðið hefur verið eftir bókum þeirra sem nú liggja fyrir. Islensk leiklist I og II Fyrst og mest þessara rita er að sjálfsögðu leiklistarsaga Sveins Einarssonar en fyrra bindi hennar nær fram undir síðustu aldamót. í upphafi fjallar Sveinn um Eddukvæði og forsögu þeirra. Hann telur að þau hafi að minnsta kosti að einhverju leyti verið ætluð til flutnings og að því hafa reyndar fleiri hallast.2 Þráðinn rekur Sveinn síðan gegnum vikivaka og leikdansa. Hann fer mjög víða um leiklist- arsögu Evrópu í leit að samanburði sem færa megi upp á íslenskar frásagnir sem eru fáar og óljósar og það eru í sjálfu sér eðlileg og vitur- leg vinnubrögð. Þó að lærdómur höfundarins sé mikill fer minna fyrir óhrekjandi sönnun- um á því að leiklist hafi verið iðkuð hér nán- ast samfellt og frá upphafi vega. Ýmislegt í ís- lenskri leiklist I minnir á það tímabil í skrán- ingu íslenskrar bókmenntasögu þegar hvað mest var skrifað um horfin handrit sem hefðu gefið okkur þá glæsilegu samfellu og orsaka- samhengi sem bókmenntasagan hefði átt að hafa. Þetta er ekki sagt höfundinum til lasts heldur tíl þess að benda á að saga hans af leik- listinni á við nokkur frumherjavandkvæði að stríða. Heimildir um þetta efni hafa lítt eða ekki verið kannaðar áður og einhvers staðar verður að byrja. J?að er erfitt að velja úr efni og draga stórar línur áður en fengist hefur nokkur yfirsýn og óhætt að segja að það verði Sveini stundum fjötur um fót. Hann freistar þess að velta við hverjum steini í leiklistar- sögu margra alda þar sem frumrannsóknir eru nánast engar og það gerir bók hans erfiða aflestrar. í framtíðinni verður þessi saga vænt- anlega sögð á miklu færri blaðsíðum, valin út þau atriði sem bitastæðust eru og þau erlend samanburðardæmi sem koma að einhverju gagni. Frá víkivökum og leikdönsum liggur leið Sveins að Skraparotspredikun og Herranótt sem fram að þessu hafa venjulega verið látin heita upphaf íslenskrar leiklistar. Þar eru heimildir betri og erlend samanburðardæmi gagnlegri. Fram á miðja 19. öld virðist sú leiklist sem hugsanlega hefur verið til einna helst snúast um skopgervingu á andlegum og veraldlegum yfirvöldum, víxlun á kynhlutverkum og leik- ræna túlkun á ófreskjunni eða skrímslinu sem býr úti í hinu óþekkta myrkri. Stéttabarátta, kynjaátök og óttinn við sálardjúp sín og ann- arra hafa þannig fylgt leiklistinni frá upphafi vega. Sú hugmynd er freistandi að það sé ein- mitt vegna þess að orðræðu valdsins hefur alltaf verið sérdeilis illa við pælingar um þessi viðfangsefni og margt verið reynt til að koma í veg fyrir þær. Nítjánda öldin er að mörgu leyti heillandi tímabil í sögu lista og menningar. Hún er af- drifaríkt breytingaskeið í þjóðfélagsháttum á Vesturlöndum og slíkum skeiðum fylgir gjarnan ólga í hugsun og hugmyndum. Á okk- ur íslendingum skella bylgjur upplýsingar og rómantíkur og ekki alltaf létt að aðgreina þetta tvennt. Eggert Ólafsson, höfuðskáld upplýsingarstefnunnar, var til dæmis afar rómantískur í þjóðernisdýrkun sinni og Jónas Hallgrímsson, höfuðskáld rómantísku stefn- unnar, var náttúrufræðingur og vísindamaður í anda upplýsingar. Islendingar taka vel við hugmyndum og boða þær af ákafa um þetta leyti, enda komnir úr nýjunga- og tíðinda- svelti. Sigurður Guðmundsson málari fæddist í Skagafirði árið 1833. Hann fór til Kaupmanna- hafnar 1849, sextán ára gamall. Sveitungar hans styrktu hann til iðnnáms en hann komst fljótlega inn í Listaháskólann og lærði þar teikningu og meðferð olíulita. Sigurður mál- ari er í Kaupmannahöfn 1849-58 og hefur ör- ugglega orðið fyrir sterkum áhrifum af læri- meisturum sínum og það gengur líka mikið á fyrir löndum hans. Fjölnir var gefinn út 1835^47, Jón Sigurðsson gaf Ný félagsrit út frá 1841-73. Grímur Thomsen hafði sýnt hvað í honum bjó með ritgerðum sínum 1843 og 1845 og fjölmarga aðra sterka einstaklinga mætti telja sem voru í Höfn á þessum árum. Sigurður flytur síðan alfarinn til Islands 1858 og fer að vinna að leikhúsmálum. Leik- tjöld hans við Útilegumenn Malthíasar 72
Beinir tenglar