Ný saga

						Halldór Armann Sigurðsson

Um áttvísinnar

gagn og nauðsynjar

|l^*v inn ónafngreindi 12. aldar snillingur

j ¦ sem kallaður hefur verið virðingar-

"^^ \S heitinu „höfundur fyrstu málfræðirit-

gerðarinnar" setti íslendingum stafróf að

hægra yrði „að rita og lesa ... bæði lög og átt-

vísi eða þýðingar helgar eða svo þau hin spak-

legu fræði er Ari Þorgilsson hefur á bækur

sett af skynsamlegu viti".1

Ættfræðin er móðir sagnfræðinnar en nú á

dögum er hún þó hornkerling í ranni hennar,

orðin að hjáfræði sem sagnfræðingar með

sjálfsvirðingu líta ekki við.

Og Adam lifði hundrað og þrjátíu ár; þá

gat hann son í líking sinni, eftir sinni mynd,

og nefndi hann Set. ... Og er Metúsala var

hundrað áttatíu og sjö ára gat hann Lamek.

... Og er Lamek var hundrað áttatíu og

tveggja ára, gat hann son, og hann nefndi

hann Nóa og mælti: Þessi mun hugga oss í

erfiði voru og striti handa vorra, er jörðin,

sem Drottinn bölvaði, bakar oss.2

Hér felur ættartalan í sér framvindu sögunn-

ar, er sjálf framvindan. Og hliðstæður á ís-

lenskum bókum einu árþúsundi síðar, eða

tveimur, eru fljótfundnar, til að mynda Yng-

lingatal Ara fróða. Nútímamönnum kunna að

þykja þessar ættaromsur merkingarlausar og

jafnvel hJægilegar. En þær voru settar á bók-

fell af því að þeim sem það gerðu fannst að

þær skiptu máli, hefðu merkingu. Þeir litu

með öðrum orðum svo á að í ættartölunum

fælist mikilvæg vitneskja um heiminn.

Lítum á annað dæmi:

Jón biskup Arason var höggvinn 1550.

Sonur hans var Ari lögmaður í Möðrufelli,

faðir Helgu er átti Pál Jónsson sýslumann,

Staðarhóls-Pál. Dóttir þeirra var Ragn-

heiður móðir Brynjólfs biskups. Önnur

dóttir Helgu og Páls var Elín móðir Magn-

úsar Björnssonar lögmanns og Sigríðar

Björnsdóttur er átti Pál sýslumann á Þing-

eyrum Guðbrandsson biskups Þorláksson-

ar. Sonarsonur Sigríðar og Páls var Jón

Þorláksson lögréttumaður í Víðidalstungu

er átti Hildi Amgrímsdóttur hins lærða Jóns-

sonar. Sonur Jóns og Hildar var Páll lög-

maður Vídalín.

Ég á heldur von á því að margir vilji telja að

þessi þula komi okkur við, sé partur af því

sem við viljum kalla Islandssögu. En lítum þá

á enn eitt dæmi:

Systir Páls lögmanns Vídalíns var Kristín,

kona Jóns Magnússonar sýslumanns í Búð-

ardal, bróður Árna handritasafnara. Jóni

var margt stórvel gefið, samdi m.a. allmerka

íslenska málfræði, en hann var breytinn og

lánlítill í einkalífi sínu. Dóttir þeirra Krist-

ínar var Guðrún, kona Þorláks Björnssonar

lögréttumanns í Sólheimum í Sæmundar-

hlíð. Dóttir þeirra var Halldóra Þorláksdótt-

ir, föðurmóðir Sölva Þorlákssonar bónda á

Þverá í Hrolleifsdal, afa Björns Bjarnason-

ar í Brekku hjá Víðimýri og Árna Magnús-

sonar á Mallandi á Skaga. Synir Björns

voru Andrés skáld og Andrés útvarpsstjóri

en dóttir Árna var Guðrún frá Lundi.

Sjálfum finnst mér þetta skemmtilegt því að

þarna eru nefndir föðurættingjar mínir. En kem-

ur öðrum þetta við, er þetta partur af „hinni

almennu Islandssögu"? Þeirri spurningu vilja

ýmsir áreiðanlega svara neitandi en þá vand-

ast málið. Hvað er þess virði að vita það?

Öll sagnaritun er aðeins tilraun, talsvert

ófullkomnari en flestum okkar er ljúft að við-

urkenna. Veruleikinn og verðandin eru óend-

anlega margslungin og verða ekki „handsöm-

uð" og endursögð. „Þjóðarsagan" er aðeins

sú túlkun á fortíðinni sem um hefur náðst

MÍ

81