Halldór Armann Sigurðsson meirihlutasamkomulag „þeirra sem máli skipta". „Sagan" tjáir hugmyndir manna um heim- inn, mat þeirra á því hvað sé þess virði að vita það, ekki aðeins í fortíðinni heldur á öllum tím- um. Hún mótast því í stóru og smáu af áhuga og sjónarmiðum þess sem skráir hana. Fyrir nokkru tók ég mér fyrir hendur að skrifa um ættir og ævi Guðrúnar Ólafsdóttur á Bjarna- stöðum í Unadal. Guðrún var fyrsta lærða ljósmóðir Skagfirðinga, tók próf sitt 1779, og líf hennar var að ýmsu öðru leyti ekki alveg hversdagslegt. Efnið hafði áður verið afgreitt í 12 línum í ljósmæðratali en varð nú að 60 blaðsíðna tímaritsgrein.3 Þeir sem sinna vilja um þessa hluti þuría að eyða dýrmætum rannsóknartíma sínum við fornfá- legar rúllumaskín- ur Þjóðskjalasafns Sagan af Guðrúnu er lærdómsrík. Hennar hafði vissulega verið getið allvíða í heimildum en þá var hún sjálf ekki söguefnið heldur eig- inmenn hennar og synir. Guðrún var „bara kona" og því datt sagnariturum víst ekki í hug að hún gæti verið fullgild sögupersóna og líf hennar söguefni. En þegar sú hugsun var til orðin var eftirleikurinn rakinn, aðeins þurfti að finna tiltækar heimildir og skrá söguna. „Sagan" er ekki aðeins breytileg eftir mönn- unum sem skrá hana heldur líka eftir mann- félögunum sem geyma hana. Safnarar og veiði- menn eiga sér miklar sagnir en litla sögu. Landbúnaðarsamfélög forn- og miðalda eiga sögu ættar og óðals. Hagssaga varð miðstæð í iðnbyltingunni og síðan í efnis- og hluta- hyggju samtímans. Þess utan fara hugmyndir manna um söguna að talsverðu leyti eftir hugsunartískunni hverju sinni. Á 20. öld hætta ættir að vera saga en fund- argerðir frystihúsa verða saga, a.m.k. hér í ei- lífðar útsæ. Fundargerðin þar sem fram kem- ur tillagan um að frystihúsið Þorskurinn hf. komi upp flæðilínu og láti stækka togarann Steinbít ÍS 940 þykir nú engu síður eða jafn- vel fremur frásagnarverð en ættartölu- og kirkju- bækurnar sem rekja þráðinn frá „þeim lærðu Vídalínum" til Guðrúnar frá Lundi. Síst situr á mér að lasta sögur af flæðilínum og togarastækkunum en má ég þá heldur biðja um ættartölur skáldsins frá Lundi og formóður hennar og nöfnu á Bjarnastöðum, fyrir mína einkaparta a.m.k. Þegar öllu er á botninn hvolft eru ættaþulur okkar íslend- inga auðvitað engu ómerkilegri sagnfræði en fundagerðir frystihúsa. Mín skoðun er raunar sú að sagnfræðin í þeim sé talsvert merkilegri en ýmis önnur. Auk þess eru þær aldeilis kjörnar til þess að efla söguáhuga og ættu því með einhverju móti að verða hluti af sjálf- sagðri sögukennslu í skólum. Það að rekja ætt- ir sínar þó ekki sé nema nokkra liði aftur teng- ir menn persónulega við söguna, eykur þeim forvitni um forfeðurna, lífsbaráttu þeirra og samfélag. Þar sem frásögn kemur mannlegum örlög- um ekki lengur við, þar hættir hún að vera saga. Lýsing á skrúfunum í flæðilínunni góðu getur verið tæknilega kórrétt en líkast til verða samt ekki dregnar af henni miklar á- lyktanir um manneskjuna. Aftur á móti getur meira en verið að sagan af því hvernig flæði- línan breytti lífinu í plássinu veki áhuga ann- arra en skrásetjarans sjálfs, komi fleirum við. Það má þykja gott ef almenn Islandssaga örvar fróðleikslöngun forvitinna Islendinga og örfárra útlendra sérfræðinga. Venjulegan Dana, Kínverja eða Búrúndía varðar víst ekk- ert um hana frekar en okkur flest um skrúf- urnar í flæðilínunni. En auðvitað er þó líka ýmislegt í Islandssögunni sem kemur öðrum við en aðeins Islendingum og íslandsfræðing- um og í Búrúndísögunni, til dæmis að taka, er að sjálfsögðu líka sitthvað sem fleiri en Búrúndía varðar um. 82
Beinir tenglar