Um áttvísinnar gagn og nauðsynjar Eins er þetta um ættfræðina. Ættartala Jóns og Gunnu æsir að líkindum ekki fróð- leiksþorsta margra annarra en þeirra sjálfra en sitthvað annað í ættfræðinni ætti að skerpa áhuga fleiri en þeirra skötuhjúanna, a.m.k. sagnfræðinga og félagsfræðinga. En það er nú verkurinn. íslenskir vísindamenn holt og bolt eru áhugadaufir um ættfræði eða taka hana a.m.k. ekki alvarlega sem rannsóknargrein. Frá þessu eru vissulega undantekningar en þetta er nú samt hinn almenni sannleikur. Sú afsökun að íslenskir sagn- og félagsfræð- ingar séu fáir ef ekki smáir er ógild hér. ís- lendingar eiga mikinn og einstakan ættfræði- arf og hann ber þeim að ávaxta, sjálfum sér og hinu alþjóðlega fræðasamfélagi til góða. Kunnar eru þær nytjar sem erfðafræðin hefur um þessar mundir af íslenskri ættfræði en um þær skal þó ekki rætt hér, enda vekja þær lítinn áhuga annarra en erfðafræðinga og peningamanna (sem eru ekki endilega lakari menn en ýmsir aðrir). Ættfræðin gefur á hinn bóginn þvílík rannsóknarfæri á sviði félags- sögu og lýðfræði að það sætir undrum að þau skuli liggja ónýtt. Örfá dæmi verða að duga þessu til lýsingar. Frumathugun sem ég hef gert á viðgangi nokkurra íslenskra ætta á 19. og 20. öld leiðir í ljós að hann er afar misör. Eftirfarandi tafla sýnir niðjafjölda í „Krákustaðaætt" 1. júlí 1995 og viðgang hennar frá upphafi; tölurnar innan sviga sýna hversu margir í hverri kyn- slóð náðu tvítugsaldri eða höfðu náð þeim aldri 1. júlí 1995: Viðgangur Krákustaðaœttar Kynslóð Fœðingarár Niðjafjöldi Á lífi 1995 1. 1856-1867 8 (3) - 2. 1887-1898 11 (H) - 3. 1909-1942 74 (68) 41 4. 1929-1978 254 (241) 240 5. 1951- 534 (181) 526 6. 1970- 191 (8) 191 7. 1989- 5 (0) 5 Fjölgun þessarar ættar (1856-1995) hefur orðið 4-5 sinnum örari en svokallaðrar „Torfaættar" (1858-1991).4 Þessi stórfelldi mun- ur virðist einkum skýrast af efnahag og mennt- un. Systkinin níu sem Torfaætt rekst frá voru af efnafólki og gengu öll í skóla erlendis. Syst- urnar þrjár sem Krákustaðaætt er komin af uxu á hinn bóginn upp í sárustu fátækt og nutu engrar skólagöngu og raunar tíðkaðist formleg menntun ekki í ættinni fyrr en á með- al barnabarna þeirra systra, í 3. kynslóð ættar- innar. Athugun mín á þessum og fleiri ættum bendir til þess að stéttaskipting hafi verið - og sé - talsvert mikil á íslandi, meiri en menn Alls 1077 1003 vilja yfirleitt viðurkenna. Þetta er þó aðeins vísbending. Athugunin er of lítil til þess að geta talist marktæk og auk þess er hugsanlegt að einhverjar breytur sem ég athugaði ekki hafi áhrif á fjölgun í ættum. En rannsóknar- efnið er til staðar og bíður þess í ofvæni að einhver geri því verðug skil. Krákustaðaætt er upprunnin úr Sléttuhlíð í Skagafirði en hefur orðið „óskagfirskari" með hverri kynslóð, sem vonlegt er. I 2. kyn- slóð bjuggu tæplega 64% ættarinnar enn í Skagafirði en það hlutfall fór niður í 17,6% í 3. ættlið og í 4. kynslóð er hlutfall Skagfirð- inga aðeins um 9,1%, nokkru lægra en hlut- fall þeirra ættmenna í þessari kynslóð sem Það kostar aðeins fáeinar krónur að skrá kirkjubækur og manntól á tölvur og útbúa þannig mann fræðilegan gagnagrunn 83
Beinir tenglar