Um áttvísinnar gagn og nauðsynjar a búa erlendis (9,4%). Þetta eru athyglisverðar tölur en túlkun þeirra verður að bíða betri tíma - þar til unnt verður að bera þær saman við niðurstöður úr sams konar athugun á öðr- um ættum og reyndar einnig annars konar at- hugunarhópum. Heil 27% karla (rúmlega 13% fullorðinna) í 4. kynslóð Krákustaðaættar hafa atvinnu af sjómennsku. Þetta er um 2,5 sinnum hærra hlutfall en landsmeðaltalið.5 Ættin er sem fyrr segir upprunnin úr Sléttuhlíð en barst fljót- lega að talsverðu leyti vestur yfir Skagafjörð, út á Skaga. Bæði Sléttuhlíð og Skagi voru mikil sjósóknarhéruð á seinni hluta 19. aldar og framan af þessari öld. Þetta er því merki- leg vísbending um að uppruni manna hafi umtalsverð áhrif á starfsval þeirra, jafnvel áratugum eftir að fjölskylda þeirra flyst á brott úr ættarhéraði sínu. En reyndar aðeins vísbending. Það blasir við að hér skortir mikl- ar rannsóknir og engin þurrð á spurningum. Til dæmis: Augljóslega eru ekki allar ættir úr skagfirskum útsveitum jafnmiklar sjómanna- ættir og því má spyrja: Er hægt að tala um sér- stakt „sjómennskugen" í vissum ættum eða fer starfsval manna eingöngu eftir uppeldis- aðstæðum þeirra? Spyr sá sem ekki veit. íslendingar hafa einstakt tækifæri til þess að taka heimsforystu í rannsóknum á sviði fé- lagsættfræðinnar og skortir ekkert til þess nema metnaðinn. En hann skortir þá sárlega. Það er t.d. frámunalegt að þeir sem þó vilja sinna um þessa hluti skuli þurfa að eyða dýr- mætum rannsóknartíma sínum í að stauta sig fram úr kirkjubókum í fornfálegum rúllu- maskínum ÞjóðskjaJasafns. Hundrað sinnum hafa þeir setið við þessar skelfilegu maskínur og leitað að Jóni Jónssyni fæddum árið 1800 á Andapolli í Silungasveit, hundrað sinnum hafa þeir fært feng sinn í snjáða kompu og hundrað sinnum hafa þeir þrætt rolluna úr skröltandi skrapatólinu svo að aðrir komist að til að þræða hana í aftur. Það kostar aðeins fáeinar krónur að ráða nokkra menn til að skrá kirkjubækur og manntöl Þjóðskjalasafns á tölvur og útbúa þannig mannfræðilegan gagnagrunn sem væri öllum frjáls til afnota um ókomna tíð. Fram- sýnir athafnamenn hafa raunar tekið sig fram um hluta af þessu verkefni, eru að viða í gagnagrunn um ættartengsl nær allra þekktra íslendinga frá upphafi. Svo merkilegt sem þetta afrek er gerir það þó of litla stoð. Okk- ur vanhagar ekki aðeins um einföldustu upp- lýsingar um ættartengsl úr heimildunum held- ur þarf bókstaflega að „ryksuga" þær, af ítrasta metnaði. Eg nefni, nánast af handa- hófi, nýlega athugun Gísla Ágústs Gunn- laugssonar og Lofts Guttormssonar á því hverjir voru vottar að hjónavígslum og skírn- um á 19. öld og merkilegar ályktanir þeirra af henni.6 Þeir ættfræðigrunnar sem unnið er að um þessar mundir eru gagnslausir í rannsókn af þessu tagi og því miður er það nú þegar deginum ljósara að alla þessa gagnagrunns- vinnu þarf von bráðar að vinna að talsverðu leyti upp á nýtt. Auk þess er nauðsynlegt að tölvuskrá fleiri heimildir en hinar „hreinu ættfræðiheimildir", t.d. dóma- og þingbækur, sakeyrisreikninga og ýmsar skrár og skýrslur í Biskupsskjalasafni, og tengja alla þá mann- fræðilegu gagnagrunna sem þannig verða til. Síst skyldi vanþakka framtak og framsýni athafnamanna en það segir sig sjálft að þeim er ekki ætlandi að hafa á hendi forystuna á þessu sviði, til þess er verkefnið bæði of viða- mikið og viðurhlutamikið. Háskóli íslands ætti að sjálfsögðu að hýsa og efla til mikilla verka rannsóknarstofnun á sviði ættfræði og tengdra fræða, gjarnan í góðri samvinnu við athafnamennina, og hirða þannig um þjóðar- arf Islendinga eins og vert og virðulegt væri. Tilvísanir 1 The First Grammatical Treatise (Reykjavík, 1972), bls. 208. Þær skoðanir sem hér er haldið fram voru fyrst viðraðar í fyrirlestrinum„Ættfræðin og akadem- ían" sem haldinn var 7. október 1995 á ráðstefnu Fé- lags 18. aldar fræða um ættfræöirannsóknir. 2. I. Mósebók,5. 3 Ljósmœður á íslandi I (Reykjavík, 1984), bls. 211-12. - Skagfirðingabók 24, bls. 39-98. 4 Halldór Armann Sigurðsson, Krákustaðaœtt (Reykja- vík, 1996), bls. 33-35. 5 Sjá ritið Hagskinna. Sögulegar hagtölur um ísland. Hagstofa Islands. Ritstjórar Guðmundur Jónsson og Magnús S. Magnússon (Reykjavík, 1997), bls. 217. 6 Gísli Ágúst Gunnlaugsson, Saga og samfélag. Pœltir úr félagssögu 19. og 20. aldar (Reykjavík, 1997), bls. 312-26. 84
Beinir tenglar