Pétur er minn maður

						Að finna til ábyrgðar

og taka afstöðu

Pétur Hafstein í viðtali um kosningabaráttuna og forsetaembættið

Af hverju tókstu þá ákvörðun að gefa kost á

þér til embœttis forseta íslands?

„Eg læt mig miklu skipta hvernig embætti

forseta Islands er rækt og eftir vandlega íhugun

komst ég að þeirri niðurstöðu að ég hefði sitt-

hvað fram að færa sem að gagni mætti koma.

Hvort sem menn vilja kalla það skyldurækni

eða eitthvað annað, þá á ég erfitt með að láta

ekki til mín taka ef ég get lagt eitthvað til mál-

anna og gert gagn. Þegar mikið er í húfi verður

hver maður að finna til ábyrgðar og taka af-

stöðu."

Hver eru þá helstu stefnumál þín í þessari

kosningabaráttu?

„I kosningabaráttunni hef ég lagt megin-

áherslu á stöðu forseta Islands í þjóðlífinu.

Annars vegar hef ég lagt áherslu á hlutverk for-

setans við meðferð ríkisvalds og hins vegar á

það að forsetinn sé sameiningartákn. Þetta eru

að mínu mati þýðingarmestu þættirnir í starfi

forsetans og hinar raunverulegu ástæður þess að

embættið er starfrækt.

Ég tel að framganga forseta fslands erlendis

geti að verulegu leyti ráðist af því hversu styrk

staða hans er á innlendum vettvangi. Það er

ástæða þess að ég legg svo mikla áherslu á

stöðu forsetans í þjóðlífinu.

Ég legg ríka áherslu á að ítrasta aðhalds, ráð-

deildar og sparnaðar sé gætt í rekstri embættis-

ins, þannig að reksturinn fari aldrei fram úr

þeim fjárheimildum sem Alþingi ákvarðar á

hverjum tíma. Við íslendingar eigum að sníða

okkur stakk eftir vexti og embættið á ekki að

reka eins og hér búi milljóna þjóð. Virðuleiki

forsetaembættisins verður ekki minni þótt það

sé rekið af látleysi. Jafnframt er það von mín að

forsetaembættið geti orðið öðrum ríkisstofnun-

um fyrirmynd og þannig lagt sitt af mórkum til

þess að ríkisútgjöldum sé almennt haldið innan

þeirra marka sem Alþingi ákvarðar."

Nú heyrist oft sagt um þig að þú se'rt vamm-

laus. Erþað rétt, ertu vammlaus?

„Enginn er gallalaus, ekki ég frekar en aðrir.

Ég held að þetta orð hafi kannski verið notað

um mig í þeim skilningi að ég hafi ekki orðið

ber að afglöpum eða mistökum í opinberu

starfi. Allt orkar þó tvímælis þá gjört er og svo

hefur væntanlega verið um sum embættisverk

mín. Þegar horft er yfir farinn veg virðast emb-

ættisverk mín þó ekki hafa leitt til úlfúðar."

En nú er þetta orð „ vammleysi" stundum

notað um þig af andstœðingum þínum sem eins

konar skammaryrði.

„Mér finnst undarlegt að orðið skuli notað

sem skammaryrði þar sem gefið er í skyn að

ákaflega óspennandi sé að fá slíkan forseta. Eg

veit satt að segja ekki til hvers er ætlast af for-

seta íslands ef það er ekki kostur að hann gegni

opinberu starfi sínu á þann hátt að þjóðin sé

fullsæmd af."

Að kveða sér hljóðs

A^ií sagðir þú í sjónvarpsþœtti á dögunum að

þú hefðir ekki haft opinber afskipli af stjórn-

málum árum saman. Nú halda sumir þvífram

að þarna hafir þú farið með rangt mál og

benda í því sambandi á grein sem þú skrifaðir

árið 1991 þar sem þú varaðir við mótframboði

gegn sitjandiformanni Sjálfstœðisflokksins.

„Á mínum yngri árum starfaði ég í Sjálfstæð-

isflokknum en gegndi þar aldrei sérstókum

trúnaðarstörfum. Þegar ég varð sýslumaður á

ísafirði árið 1983 fannst mér ekki geta farið

saman að gegna því starfi og sinna stjórnmála-

þátttöku. Síðan hef ég ekki tekið þátt í flokks-

starfí af nokkru tagi.

Ég fann mig knúinn til þess á árinu 1991 að

kveða mér hljóðs á opinberum vettvangi og rita

grein í dagblað þar sem ég gagnrýndi aðferðir í

aðdraganda formannskosninga í Sjálfstæðis-

flokknum. Þarna ritaði ég grein, eins og hver

annar borgari, þar sem ég velti upp siðfræðileg-

um spurningum, lét í ljós skoðun mína og rök-

studdi hana. Þegar mönnum er mikið niðri fyrir

þá kveða þeir sér hljóðs. Ég get ekki fallist á að

þessi skrif séu lögð að jöfnu við þátttöku í

flokksstarfi."

Þegar þú gegndir starfi sýslumanns skrifaðir

þú grein um aðskilnað framkvœmdavalds og

dómsvalds. Fannstþér málið brýnt?

„Eg hafði mikla ánægju af því að gegna

sýslumannsstarfinu og vera bæði lógreglustjórí

og dómari. Ég taldi mig geta sinnt þeim störf-

um af óhlutdrægni. En það er ekki nóg að dóm-

arar telji sig hlutlausa heldur verður almenning-

ur að geta treyst því að störfum dómstólanna sé

skipað með þeim hætti að þetta hlutleysi sé

tryggt. Þess vegna lagðist ég mjög eindregið á

þá sveif að aðskilja bæri dómsvald og fram-

kvæmdavald. Ég var til að byrja með einn fárra

sýslumanna sem taldi þær breytingar brýnar, en

ég held að sýslumenn hafi almennt áttað sig á

því síðan að þessi breyting var bæði nauðsynleg

og skynsamleg."

Þú varst þvt' einnig fylgjandi að sýslumenn

hœttu að hafa uppboðstekjur. Af hverju fylgd-

irðu eflir máli sem hefði leitt til tekjutaps hjd

sjálfum þér?

„Mér fannst einfaldlega ekki eðlilegt að tekj-

ur sýslumanna gætu ráðist af því hversu ötul-

lega þeir gengju fram við að innheimta ríkis-

sjóðstekjur og halda nauðungaruppboð. Þess

vegna var ég fylgjandi því að það fyrirkomulag

yrði tekið upp að kjaradómur ákvarðaði laun

sýslumanna og þeir hættu að hafa uppboðstekj-

ur. Það var auðvitað aldrei neitt vafamál að

þessi breyting leiddi til launalækkunar hjá mér

og ýmsum öðrum sýslumönnum. „

Þegar talið berst að sýslumannsferli þínum

heyrist stundum sagt: Hann stakk löggunum

inn. Hvað eiga menn þá við?

„Þetta er nú heldur fært í stflinn. Á Isafirði

þurfti að gera átak í löggæslumálum og færa

ýmsa þætti í betra og nútímalegra horf. Síðan

gerðist það, því miður, að einhverjum lögreglu-

mönnum varð fótaskortur. Það leiddi til þess að

ég varð að láta menn hætta störfum og gera í

framhaldi ýmsar endurbætur og skipulagsbreyt-

ingar."

Þetta hlýtur að hafa tekið nokkuð á.

„Jú, það voru mikil átök, sérstaklega fyrstu

árín. Það þurfti margt að lagfæra, en þegar frá

leið náði að skapast friður og sátt um embættið

og nú held ég að menn séu almennt sammála

um það að þær aðgerðir sem gripið var til hafi

verið nauðsynlegar."

Ekki pólitískt framboð

Nú ert þú alinn upp á heimili stjórnmála-

manns en í kosningabaráttunni hefur komið

fram að þú telur greinilega að ekki sé mjóg

heppilegt að forseti hafi haft áberandi afskipti

af stjórnmálum.

„Mér finnst að það hljóti að skipta máli með

hvaða hætti stjórnmálaafskipti þess manns hafa

verið sem sækist eftir forsetaembættinu. Og

fyrir þann mann, er staðið hefur í illvígum pól-

itískum deilum og verið í fylkingarbrjósti sem

foringi í stjórnmálaflokki um langa hríð, hlýtur

að vera erfitt að gegna embætti forseta íslands

þannig að friður og sátt sé um embættið. Öðru

máli kann að gegna um þá sem tekið hafa þátt í

stjórnmálum en ekki gegnt leiðtogahlutverkí."

Skoðanakannanir sýna að fylgi þitt kemur

aðallega úr róðum sjálfstœðismanna. Er þetta

einlitt framboð eins og einhverjir vilja gefa í

skyn?

„Því fer víðs fjarri. Mitt framboð er ekki pól-

itískt og skoðanakannanir sýna þvert á móti að

ég nýt stuðnings fólks úr röðum ólíkra stjórn-

málaflokka í samræmi við stærð þeirra. Að

framboðinu stóðu einstaklingar úr ólíku um-

hverfi og ólfkum stjómmálahópum. Forseta-

embættið er ópólitískt í hinum venjulega hefð-

bundna skilningi þess orðs og forsetakosningar

eiga að vera það líka. Meginatriðið er að þjóðin

geti sameinast um forseta sinn að kosningum

Ioknum."

Hvað flnnst þér um að hafa tvœr umferðir í

forsetakosningum nái enginn frambjóðanda

fimmtíu prósent atkvœða?

„Ég tel að það eigi að stefna að því að hér

verði tvær umferðir í forsetakjöri, þannig að í

síðari umferðinni verði kosið á milli þeirra

tveggja efstu úr fyrri umferð. Með þeirri aðferð

er miklu betur tryggt en nú er, að forseti hafi ör-

uggt fylgi þjóðarinnar að baki sér. Því hefur

verið borið við að þetta fyrirkomulag sé of

kostnaðarsamt, en þetta mál er svo mikilvægt

að ekki má horfa í kostnaðinn.

Það er að vísu ekki hægt að fullyrða að sá

forseti sem fær minna en fimmtíu prósent fylgi

nái ekki trausti og stuðningi meirihluta þjóðar-

innar þegar frá líður. Sagan sýnir að forsetum

^    ^fe'                                         %

Þessi reynsla verður okkur

Ingu Astu dýrmætt veganesti

og ánægjuleg minning í fram-

tíðinni hvernig sem allt fer.

hefur tekist það og þannig getur það orðið

áfram. Ef forseti sem ekki nær meirihlutastuðn-

ingi fyrst gefur kost á sér til endurkjórs þegar

kjörtímabilið er á enda og ekki kemur til mót-

framboðs þá má segja að í því felist ákveðin

traustsy firlýsing."

Það vakti athygli þegar þú sagðir í sjón-

varpsþœtti að málskotsrétturinn vœri í eðli sinu

ekki lýðrœðislegur. Viltu útskýra nánar hvað þú

áttirvið?

„Það er ljóst að lýðræðisskipulag okkar

byggist fyrst og fremst á þingræði. Þjóðin kýs

sér fulltrúa til setu á Alþingi og meirihluti

þeirra ræður lagasetningunni. Það er grundvall-

arregla. Þjóðkjör forsetans merkir ekki að hann

hafi umboð frá þjóðinni til að stöðva lagasetn-

ingu eða neita að skrifa undir lög, nema til þess

liggi sérstakar og brynar ástæður."

En er fullveldisrétturinn hjá þinginu en ekki

þjóðinni?

„Þegar talað er um fullveldi þjóðar er fyrst og

fremst átt við stöðu hennar gagnvart öðrum

þjóðum og hvernig hún stendur andspænis

þeim, stórum og smáum. Hver fullvalda þjóð

ræður sjálf sínum innri málefnum án íhlutunar

annarra þjóða. Fullveldi þjóðarinnar er varið í

stjórnarskránni og viðurkennt af öðrum þjóð-

um. Alþingi getur að sjálfsögðu ekki afsalað

því eða skert án þess að bera það undir þjóðina.

Um það hlýtur forsetinn að standa vörð.

Það hefur verið látið að því liggja í þessari

kosningabaráttu að í fullveldisrétti þjóðarinnar

felist eitthvað allt annað, jafnvel það að slíkur

réttur sé farvegur til pólitískra afskipta forsætis-

embættisins í þeim tilgangi að gæta jafnvægis

milli þings og þjóðar. Þess vegna beri forsetan-

um eftir eigin geðþótta að skjóta málum til

þjóðarinnar. Mér finnst það afar varasamt og

ófræðilegt að stilla þingi og þjóð þannig upp

sem andstæðum fylkingum en líta alveg fram-

hjá því að þingið er þjóðkjörið og að hér ríkir

fulltrúalýðræði. Landsmenn kjósa sér fulltrúa til

setu á löggjafarsamkomunni og hlutverk þeirra

er að setja lög.

Að sjálfsögðu er réttur forseta til þess að

synja lögum staðfestingar og skjóta málum

þannig til þjóðarinnar mikilvægur. En ég árétta

að þessi réttur forsetans er neyðarúrræði og tak-

markast af þingræðisreglunni sem stjórnarfar á

Islandi byggist á. Forsetinn á ekki að leggja

pólitískt mat á efni laga eða láta undan þrýst-

ingi ákveðinna stjónimálaafla. Hann á ekki að

hafna því að undirrita Iög og beita synjunarrétt-

inum á þeim grundvelli.

Það er vandasamt að nefna örugg dæmi um

það hvenær forseta er rétt og skylt að synja lög-

um staðfestingar og skjóta málum til þjóðarinn-

ar. Að mínu mati er það þó algjörlega óhjá-

kvæmilegt, ef um það er að ræða, að Alþingi

samþykki lög sem ganga á fullveldi þjóðarinnar

án þess að bera það undir þjóðina sjálfa. Eg álít

að lagasetning um aðild að Evrópusambandinu

sem þannig væri staðið að sé dæmi um slíkt. Ef

það yrði engu að síður reynt bæri forseta að

skjóla slíkri löggjöf undir dóm þjóðarinnar."

Ekki skoðanalaus forseti

Þú hefur sagt að brýnt sé að jafna atkvœðis-

réttinn.

„Það hefur lengi verið mín skoðun að jöfnun

atkvæðisréttar sé í eðli sínu mannréttindamál.

Eg tel það vera mannréttindi að hver einstak-

lingur í þjóðfélaginu sé jafngildur þegar að því

kemur að velja sér fulltrúa, hvort heldur um er

að ræða forseta Islands eða fulltrúa til setu á

lóggjafarsamkomu og í ríkisstjórn. Mér finnst

að forseti íslands eigi og megi hafa skoðun á

því sem lítur að þessum grundvelli, og að hann

geti látið hana í ljós og fært fyrir henni rök án

þess að það skaði hlutleysi hans eða stöðu hans

sem sameiningarafls. Ég geri mér auðvitað

grein fyrir því að það er Alþingi sem tekur

ákvörðun um mál af þessu tagi en forsetinn get-

ur engu að síður vakið máls á því og öðru sem

honum finnst ástæða til að menn gefi gaum."

Þú ert þá greinilega á þeirri skoðun að for-

setinn eigi ekki að vera skoðanalaus. En hvað á

hann að ganga langt í því að lýsa opinberlega

yfir skoðun sinni?

„Forsetinn á ekki að blanda sér í flokkspólit-

ískar deilur en hann á og getur látið í sér heyra

ef um er að ræða knýjandi mál í þjóðfélaginu

sem hanp telur sig geta haft jákvæð áhrif á. For-

setinn háfur staðið og mun standa vörð um ís-

lenska menningu og íslenska tungu. Forsetinn

getur einriig beitt sér í öðrum málum. Mannrétt-

indamál ðru mál af því tagi. Einnig umhverfis-

mál. Ég ntefni líka fíkniefnamál. í störfum mín-

um á Isaflrði og sem dómari við Hæstarétt hef

ég kynnstihögum einstaklinga sem höfðu misst

stjórn á lífi sínu vegna fíkniefnaneyslu. Þessir

einstaklingar þurfa á hjálp og stuðningi að

halda til að óðlast sjálfsvirðingu og kjölfestu f

lífinu að nýju. f þeim málum getur forsetinn

lagt sitt lóð á vogarskálina."

/ kosningabaráttunni hefur verið vakið máls

á þv( að hfutverk forsetans se' að vinna að

auknum útflutningi íslenskra afurða erlendis.

Hver erþi'n skoðun áþví?

„Forsetinn á að sjálfsögðu að koma fram fyr-

ir hönd þjóðarinnar erlendis og leggja íslensk-

um hagsmunamálum lið í öðrum lóndum. Hann