Vaki

						manna líklegastur til að eyða ævinni við

slík skilyrði. Þótt hann væri langdvöl-

um við frönsku hirðina sem sendimaður

hins unga lýðveldis, hafi hann ímugust

á fáguðum og viðhafnarmiklum um-

gengnisvenjum. Honum fannst evrópsk

yfirstétt meta um of hégómlegt hirðlíf,

vera of niðursokkin í verk manna og

fara um leið á mis við gjafir gamal-

heilagrar náttúru. Þegar hann kom aft-

ur til Bandaríkjanna að taka við for-

setaembætti sem annar forseti í röðinni

deildi hann á Evrópumenn og talaði með

lítilli virðingu um „hnignun þeirra og

hégiljur". List sjálfri séi* nóg og ein-

hliða áherzla á vitsmunalífið féll honum

ekki í geð, og má kenna honum mikið

af þeim vinsældum, sem sjónarmið

þetta nýtur hjá nútímamönnum í Banda-

ríkjunum.

Eitt fannst honum lítils virði, en það

var kunnátta gáfumanna ef þeir leituðu

ekki gáfum sínum og kunnáttu verk-

efnis við dagleg nytjastörf. Honum virt-

ist sem þorri manna með óspillta vits-

muni léti stjórnast af innri hvöt til

réttrar breytni og hann hélt að þeirri

þjóð, sem hefði hana að leiðarsteini hlyti

að farnast vel. Og um leið myndi hún

sleppa við óréttlæti, víxlspor, þjáningar

og lieimskulega sóun verðmæta þeirra

þjóða, sem var stjórnað af langskóla-

gengnum, fræðilega þenkjandi höfðingj-

um, f jarri þegnum sínum bæði að hugar-

fari og háttum. Hins vegar dáðist hann

að hversdagsmanninum, hjá honum taldi

hann búa dyggð og eðlislæga göfgi í

ríkara mæli en hjá nokkrum fræðimönn-

um og gáfnaljósum.

Með lofgjörð sinni um hversdags-

manninn kom Jefferson skrið á hreyf-

ingu, sem farið hefur vaxandi æ síðan,

því Bandaríkjaþjóðin flutti og flytur

hversdagsmanninum lof og dýrð, hún

hefur viljað kalla heiminn til fylgis við

sig, og nú skal Evrópa hlusta, hún skal

láta boðskapinn verða sér að kenningu,

þótt hann láti annarlega í eyrum.

Orðtakið hversdagshættir og jafnræði

er   ekki   ennþá   orðið   Evrópumönnum

jafn tungutamt og Bandaríkjamönnum.

Af orðunum  þrem,  sem mynda  bylt-

ingarvígorð álfunnar, hefur hún mesta

áherzlu lagt á frelsið og kosið að leita

þess í yztu æsar. Þjóðir Evrópu höfðu

öldum   saman   búið   við   harðstjórn   í

stjórnmálum og hugmyndum, og í aug-

um byltingarmanna, menntamanna og

upplýstra borgara sem hafa frá valda-

töku ráðið viðhorfum álfunnar með bók-

menntum   sínum,   list   og   stjórnmála-

starfi, í augum þessa fólks var ekkert

dýrmætara en frelsið. En stéttaskipting

og forréttindi  stétta,  misjöfn  virðing

eftir stöðu í þjóðfélagi myndar þátt sem

er traustlega slunginn í lífsvef Evrópu,

og þeir urðu fáir, sem lögðu á sig bar-

áttu fyrir jafnrétti og bræðralagi. En

nú á dögum er vissulega til f ólk, sem er

annt um þessa hluti og jafnréttisbar-

áttan stendur nú sem hæst.

Menntamenn gerðu byltingu undir

fána frelsisins, hversdagsmaðurinn er

að gera byltingu undir merki jafnréttis-

ins. Hann er að taka völd á sviðum

stjórnmála og efnahagsmála, og í flest-

um Evrópulöndum hefur hann unnið

greinilega á. En í andlegum efnum mun

honum reynast allt torsóttara. 1 Evrópu

á höfðingjastéttin sér langan valdaferil,

þjóðir álfunnar hafa lært að dá hið sér-

stæða og virða ágæti þeirra sem skáru

sig úr hópnum. Ekki fór hjá því, að

þessari aðdáun væri samfara fyrirlitn-

ing á hversdagsháttum og þess vegna

vantrú á gildi kenninga um jafnan rétt

allra. Svo rótgróið er þetta sjónarmið,

að í þeirri baráttu, sem nú er háð um

valdatöku lágstéttanna, hika báðir deilu-

aðilar við að nefna hana réttu nafni en

flytja mál sitt með viðurkenndum hug-

tökum  frelsisins.   En  fyrr  eða  síðar

TlMARITIÐ VAKI

37