Lítilmótleg skrif voru tekin fram yfir annaö, eingöngu vegna þess að þráður- inn var skemmtilegur, æsandi, kitlandi, um undirferli og slægð. En nú á dögum erum við okkur fyllilega meðvitandi um möguleika skáldsögunnar og lítum á hana sem fullþroskað listform. Við sjá- um, að Dostojevski getur sagt sögu eins léttilega og uppáhalds skemmti- sagnahöf undar okkar, en auk þess bætir hann við háleitri sálfræðilegri könnun á manninum, ótta hans og vonum. Þar eð við vitum að mikill skáldsagnahöf- undur verður að segja meir en sniðuga sögu, höfum við lært að meta tilraunir höfunda eins og Proust, James Joyce og Virginiu Wolf, sem varla fást við að segja sögu. Þau nota skáldsöguna til að kanna djúp mannshugans í leit að lífstílgangi. Þannig hafa lesendur smám saman smíðað sér mælikvarða, sem þeir geta mælt við þá höfunda, er hafa risið hæst upp yfir svið hinnar einföldu frá- sagnar, er átjándu-aldar-lesendum fannst svo skemmtileg og nauðsynleg. Nú er því auðvelt að greina á milli skáld- sögu, sem er skemmtilestur í einn eða tvo tíma og annarrar er meira gildi hefur. Kvikmyndirnar eiga líka sínar „skemmtilegu" myndir, og myndir, sem eru meira. Þær hafa á að skipa lista- mönnum, sem reyna að lýsa einhverju af djúprættum sannleik lífsins, en fólk- ið hefur ekki enn náð sama þroska í kröfum sínum til mynda og skáldsagna. Það kemur oft fyrir að góðar myndir fara framhjá jafnvel þroskuðum áhorf- endum, en er síðan bjargað og kallaðar aftur fram á sjónarsviðið fyrir viður- kenningu áhugamanna. Þetta átti sér stað um mynd Orson Welles, Citizen Kane, en tækni hennar var á undan sín- um tíma og henni var því upphaflega enginn gaumur gefinn. En þar sem þroskað mat er ekki fyrir hendi á kvik- myndum og tækni þeirra, er það varla undravert, þó að áhorfendur festi ekki strax augun á mynd, sem hefur listrænt gild vegna óvenjulegrar aðferðar eða snjallrar tilraunar. Það getur verið, að mynd John Fords Þrúgur reiðinnar, hafi meiri áhrif á skynugan áhorfenda en hin marglofaða og lárviðarkrýnda mynd, Á hverfanda hveli, en ef spurt væri hvers vegna, mundi áhorfandinn líklega svara: Af því að Ford er listamaður, en stjórnandi Á hverfanda hveli sýnir aðeins góða tækni. Þetta er vafalaust rétt, en er ekki nóg. Ef lesandi Ulysses eftir James Joyce væri beðinn að bera hana saman við skáldsögu, segjum eftir Galsworthy, mundi hann ekki vera ánægður með að benda á, að Joyce væri meiri listamaður, hann mundi einnig vilja leggja áherzlu á djúpsæi Joyce, magnaða meðferð hans á máli og stíl til að draga fram ósagðar hugsanir persóna sinna, orðfegurð hans og afburða hugkvæmni. Áhorfandinn verður fyrir því sama í kvikmyndahús- inu. Ford er meiri listamaður en stjórn- andi Á Jiverfanda hveli, en hversvegna? Hvað veldur því? Til að geta svarað þessari spurningu, er nauðsynlegt að hafa einhverjar hugmyndir um helztu atriðin varðandi töku kvikmynda. Það er mjög algengur misskilningur að álíta, að kvikmynd geti ekki verið listaverk, (nema af einskærri tilviljun) af því að svo margir listamenn og tæknisérfræð- ingar hafa lagt sameiginlega hönd á gerð hennar. 1 sumum tilfellum er þetta rétt, sérstaklega um litmyndir frá Holly- wood, litmyndasérfræðingarnir þar skeyta oftast ekkert um heildarsvip myndarinnar, en leitast við að fullnægja vanabundnum kröfum um birtu og kalda, skæra liti. Af þessu verður það skiljanlegt hversvegna allar beztu mynd- irnar frá Hollywood eru svart-hvítar TlMARITIÐ VAKI 54
Beinir tenglar