Vaki

						slíkur, undantekningar: Jóhann Jóns-

son og kannski Steinn Steinarr, og vit-

anlega surrealistakveðskapur Laxness.

Prósinn krefst hins vegar rökræns

forms, „raunsærrar" hugsunar, sam-

felldrar byggingar, nákvæmrar grein-

ingar, lágmarks af setningafræðilegri

heildskipan. Ljóðið, sem ég skil það er

ekki háð slíkri kröfu, bygging ljóðs get-

ur vítalaust verið óbundið táknmál. Eitt

orð getur bent til lestalangrar reynslu-

keðju, kallað fram margs konar við-

brögð skilnings eða tilfinninga. Listen

for the word that tells the phrase, segir

James Joyce.

Sem ljóðið ákvarðast af innri afstöðu

og tilveru tjáningarinnar getur ekki til-

tekin hrynjandi eða orðaskipan skorið

úr um ljóðgildi. Þess vegna er óbundið

mál ekki samnefni á prósa. Ytra útlit

og taktföst hrynjandi hendingar grein-

ir ekki milli ljóðs og prósa, kveðandin

er ekki ljóðmark. Ljóð og prósi eru ekki

formflokkar (formellarkategóríur) nema

öðrum þræði, að svo miklu leyti sem inn-

takið sníður forminu stakk. Form sem

nafn stuðla og höfuðstafa, kveðandi og

háttar: yfir kaldan ei/ðisand, er ekkert

skylt ljóði sem slíku, þótt kvæðahefð

íslenzkunnar hafi sameinað þessi hug-

tök og kallað bundið mál. Kvæði er ekki

endilega ljóð. Og ritað hefur verið miklu

meir af prósa í bundnu máli á íslenzku

en ljóð kveðin í það. Formþróunin á

sér eðlilegar forsendur, formið er bund-

ið lögmálum og kröfum hvers tíma, er

sögulega háð. Það sem raunverulega

greinir með formunum er að ljóðið skír-

skotar, talar til dulvitaðra kennda, skyn-

hræringa er liggja undir dagvitund

manns. Á því hvílir engin skylda skyn-

samlegrar frásagnar er bundin sé rök-

rænni hugsun. Ljóðið leitast við að tala

beint til innra lífs mannsins án þess að

skeyta skynsemdarháttum og skilnings-

venjum hins daglega lífs. Ljóðið er í

eðli sínu bundið því frumdjúpi manns-

ins, sem sálfræðinni hefur enn að svo

litlu leyti tekizt að varpa á ljósi, og nær

heimspekilegu innsæi og trúarreynslu

en visindum: það á að snerta manninn,

skírskota til hans, hreyfa við þeim djúp-

um hans, sem eru lokuð eða ósnortin af

því röksemdalífi er við höfum gert

okkar daglegu tilveru.

Mannssálin er opin fyrir myndum.

Ljóðið hefur myndgildi eða líkingar,

eðli metafórs: það kallar fram með orði

sem mynd í huga manns. En merking

þess og tilgangur er ekki myndin nema

sem yfirvarp heldur það sem henni er

bundið, tilfinning, óskýr kennd, bláminn

á skýjum kvöldsins sem hægur straium-

urinn í blóði manns. Ljóðið á sér tilveru

á tveim sviðum: hinu skiljanlega, að-

genga sem orðin standa á; myndin er

dregin á það. Síðan öðru, dýpra, dular-

fyllra sem hvergi er skráð, bundið djúpi

manns sjálfs og lokið upp fyrir kraít

orðanna. Og leiðir inn að innstu verund

manns.

Hvorttveggja ljóð og prósi túlka per-

sónu manna og reynslu, en það er eins og

þau skipi sér á ólík skaut hugar manns:

Ljóðið er bundið innra skautinu, túlkar

fíngervar sveiflur þeirrar reynslu og

þess skilnings sem ekki verður tjáður

með rökhnituðu máli og vísindalegri

skarpskyggni. Prósinn útvarp grein-

andi skilnings manns.

Það er augljóst að með þessu móti

verða formin ekki aðskilin til fulls. Ljóð-

ið er virkt í öllum prósa, Ljósvíkingur

Laxness virðist mikið ljóð undir yfir-

varpi prósa. Það er eftirtektarvert, og

þess má geta innan sviga, þó það

snerti ekki beinlínis efni okkar hér, að

fyrir skömmu hefur birzt á íslenzku

bók, sem næst á eftir Fornum ástum

TÍMARITIÐ VAKI

107