Vaki

						kerfi lífs og hugsunar fæðir af sér sam-

fellda og samræma listræna túlkun.

Er menn leggja opnum augum upp

í leit um söguna verður ávallt fyrir þeim

ráðandi hugmynd, stef sem glymur við

á hverju skeiði og leggur hljóminn af

um allar listir, í öll viðfangsefni manns-

andans. Grísk-klassíska fornöldin leil-

ast við að birta hugsjón um samræmi

og harmóni allrar náttúru, er rætur á

í hugsun þeirra, harmóniskum skilningi

á lífi og heimi. Kristinn trúarandi mið-

aldanna birtist í himinsæknum liststíl

gotneska tímabilsins, jarðþrungið vald

og öryggi mannsins í heiminum í þung-

um, efnisbundnum stíl barokkskeiðsins,

vísindaleg afstaða mannsins til fyrir-

bæra náttúrunnar í naturalismanum

loks andbrigðin gegn smásjárafstöðu

naturalismans í sjóndýrkun impression-

ismans. Þarna er lykill að skilningi á

fyrirbrigðinu sem við nefnum stíl: Sam-

eiginleg viðleitni allrar listar að tjá hug-

myndir og viðhorf er marka innsigli

sínu tiltekið skeið.

Ég hef gerzt svo langorður um sam-

félag og sameigind listanna til að reyna

að færa sönnur á að þær séu í raun allar

greinar af sama stofni. Ég vildi reyna

að sýna að bókmenntirnar sem ég gekk

út frá í upphafi máls eru sérstök leið

til tjáningar, ein tækni, deild í sam-

stæðum listheimi en ekki sérstakur heim-

ur einn og óháður.

Leggjum nú upp í annan áfanga þess-

arar ferðar, leitum fyrir okkur um eðli

listarinnar í heild, köfum undir yfirborð

hinna viðteknu hluta unz við höfum

komizt að einhverri raun um spurnina

sem hvatti okkur á stað. Fullkominna

svai*a er aldrei að vænta.

. * .

Þar sem listin er sem strengur snú-

inn úr mörgum þáttum er ekki auðgert

að finna óhvikandi lögmál allrar list-

rænnar starfsemi. Til þess þyrfti svo

víðfeðman skilning, að hann gæti sökkt

sér niður í hverja grein og kafað til

grunna, fundið lindirnar er næra ger-

valla list. Lögmálin sem sett hafa verið

fram um ytri form og byggingu, reglur

um fagurfræðilegt gildi, eru mjög háð

deilum og tíðaranda. Því örðugra hlýtur

að reynast að setja fram almennt lög-

mál um aflvaka allrar tjáningar, allrar

listrænnar starfsemi, enda skal það ekki

reynt. Viðleitni mín mun enn sem fyrr

bundin þeirri einni spurn, hvaðan list-

in sé runnin og hver séu helzt skilyrði

sem hún er bundin.

Listin á sér tvennar rætur: Hún býr

í heiminum og sprettur upp af hugsun

og lífi einstaklingsins. Annars vegar er

listin æðsta birting tiltekins menningar-

skeiðs og háð því að gerð og hugsun;

hún er tjáning þess skeiðs, tíðarandans

og aldarfarsins. Hún er fulltrúi síns

tíma og bundin honum á beinan og oft-

ast jákvæðan og meðvitaðan hátt, og

jafnt þótt hún snúist á móti honum, því

það er aðeins enn annar háttur þess að

vera háður. Listin á sér styrkar rætur

bundnar á lífrænan hátt í líf þess heims

sem hún er sköpuð í á hverjum tíma, í

þá jörð sem fortíðin hefur búið henni

hefð, reynsla og saga. Um leið á hún

þátt í breytingu þessara skilyrða, þróar

eða brýtur hefðina, eykur reynsluna,

skapar söguna. Hún á aðild að verðandi

þessa heims.

Hins vegar er listin, eða öllu heldur

listaverkið sprottið af þörf til tjáning-

ar, er á upptök sín í sálrænni gerð

(struktur) skapandi manns, með öðrum

orðum í innri heimi hans. Og þó megin-

hluti nútímasálfræði og efnishyggjan

haldi fram þeirri skoðun að ekkert ger-

ist innra með manni nema það eigi sér

orsök í efnisheiminum, þá er samband-

TlMARITIÐ VAKI

111