Líf og list

						HALLDÓR    KILJAN    LAXNESS:

Skáldskaparhugleiðíngar

um jólin 1950

Þegar ég var að alast upp voru

grátljóð í tísku. Þótti sá mestur

maður sém ámátlegast gat talið

tölur sínar. Eitt kvæðið var um

manh nokkum sem sigldi grátandi

um hánótt í versta veðri beint

norður í úthaf: nú er ég sigldur í

norðurhöf og nóttin er skollin á.

Hafið var líka farið að gráta, og

það var nú ekki neitt smátíst. Sona

orti einn um það, ívitnað eftir

minni:

Eg horfði útá hafið,

hlustaði á brimniðinn þúnga,

andvarpið sára

frá úthafsins tröllvaxna lúnga,

(Þetta seinasta, um lúngað, þótti

svo gróft að það fékst ekki prentað

í Fréttum, heldur var sett einhver

lágkúra í staðinn.)

Glymurinn gnapsins

gnagaði hjarta míns rætur,

hugur minn spurði:

Hví er það, sær, að þú grætur.

Einginn vissi af hverju allir og alt

var farið að skæla. Því okkur leið

heldur vel, ekkert bjátaði á, eing-

inn hótaði okkur illu, af aungri átt

stóð hætta — og samt héldum við

áfram að yrkja einsog einhver ó-

sköp væru aðsteðjandi. Ætli við

höfum ekki ort meira með lifrinni

en hjartanu í þann tíð, eða kanski

með einhverju enn fjarlægara líf-

færi. Að minsta kosti voru þetta

þeir tímar þegar skáld nokkurt

orti frægt vísuorð, reyndar ekki

nema eitt, en þó .nógu merkilegt

til þess að höfundur þess hefur

eignast fastan sess í bókmentasögu

aldarinnar: „Mér fanst ég finna

til".

Ef ég gríp oní Kafka núna, sem

sjaldan kemur fyrir, eða segjum t.

d. Die Aufzeichnungen des Malte

Laurids Brigge eftir Rilke, og þá

ekki síður hin dýrt kveðnu ángist-

arljóð þess ágæta skálds mörg hver,

þykist ég finna svipaðan hugblæ

og stundum var hjá okkur, þó þess-

ir tveir þýskumælandí meistarar

hafi verið snögtum formslýngari

en við skóladreingir hér. En eing-

inn okkar þekti Kafka þá, né

Rilke, né nokkurn meiriháttar

samtímahöfund yfirleitt. Þessi leið-

indi í okkur voru víst einhvern-

veginn bundin aldarandanum, og

sóttu einkanlega að úngum mönn-

um. En aðalefnið í allri rellunni

var sumsé þessi gamli góði boð-

skapur: „Ut er það alt og bölvað,

skítt veri með það og svei því."

Hjá ýmsum okkar stóð grátljóða-

standið ekki nema part úr ári, hjá

sumum sona álíka leingi og stuttu

þraungu buxurnar voru í móð.

Fólk útí bæ narraðiist að þessu og

sagði púbertetspóesía, skammstaf-

að p. p. Og sá sem hafði ort einna

ámátlegastar raunarrollur um

haustið var farinn að draga dár að

stefnunni um vorið:

Grátandi á þakinu er golan,

grátandi er brimið við sandinn,

grátandi er grjótið og moldin,

grátandi er drottinn og fjandinn,

grátandi er hugur og heimur,

— hvar ertu líf nema grátur!

Grátbólgna tilvera, gráttu,

grátur er skáldlegri en hlátur.

Samt var móðurinn orðinn það

fínn, að ekki fékst þetta erindi

prentað í Vísi vorið 1919, þótti of

gróft.

Ég hélt að sona sýfr væri orðin

mosagróin afturúrtíska, einsog hatt

ar frá 1910 sem einstöku kellíngar

eru með á höfðinu, þángaðtil ég

fer að reka mig á svipaðan kveð-

skap í blöðum og bókum uppá síð-

kastið, meðal annars í Lífi og list.

Hafa þessir nýu menn orðið fyrir

áhrifum frá okkur grátskáldunum

sem vorum uppi í fornöld? Eða er

þetta bara venjulegt p. p.? Eða

hafa þeir kanski tekið uppá að

lesa prótestantíska sálma frá 17.

og 18. öld, og þá einkum og sérí-

lagi andlátssálma og sálma um

þessa heims forgeingileika? Með

leyfi, er þetta séra Sigurður Jónsson

á Presthólum? Eða eru einhvers-

staðar til menn í útlöndum sem

yrkja sona núna og þá hvar? Valla

í Frakklandi. Þó verkar þessi skáld-

skapur aldrei jafn innilega aftur-

úr einsog þegar hann er íklæddur

setníngaskipun úr Ulysses, sem var

hæstmóðins í kríngum 1924 (of-

stuttar ofþraungar buxur), því ekk-

ert er jafnaulalegt og tolla í tísk-

unni sem var í hittifyrra. Hefur sá

tími sem er að líða farið framhjá

skáldunum? Með leyfi að spyrja,

hefur ekkert gerst? Hvar hafa þess-

ir úngu gáfumenn verið? Og hvað

hafa þeir lesið? Þó ég hafi flett

uppá ýmsum einkennilegum kvæð-

um hér fyrir framan mig, ætla ég

ekki að vitna í neitt sérstakt. Þegar

ég var dreingur kyntist ;pg gamaili

konu sem var búin að liggja níu

ár í kör. Hún var altaf að tauta

fyrir munni sér: „Æ vonandi fer

þetta nú að styttast fyrir mér; æ

fer ég nú ekki bráðum að skilja

12

LÍF og LIST/