Milan Kundera Hlátur Guðs Ávarp flutt við móttöku Jerúsalem verðlaunanna í bókmenntum 1985 Mér virðist það ekki stafa af tilviljun, heldur af langri hefð, að stærstu bók- menntaverðlaun ísraels skuli vera ætl- uð bókmenntum allra þjóða. Það eru einmitt hinir fremstu meðal Gyðinga, aldir upp fjarri ættjörð sinni og utan við ástríður þjóðernismetnaðar, sem hafa alltaf sýnt óþjóðbundinni Evrópu sér- stakan skilning, þegar litið er á hana sem menningarheild en ekki landsvæði. Jafnvel þótt Evrópa hafi brugðist gyð- ingum svo hörmulega, hafa þeir samt sem áður verið trúir evrópskum heimsborgarahætti, og ísrael, þetta litla land þeirra sem þeir hafa loksins endur- heimt, kemur mér því fyrir sjónir sem hið eiginlega hjarta Evrópu, undarlegt hjarta, staðsett utan við líkamann. Eg er djúpt snortinn þegar ég tek í dag við verðlaunum þeim sem bera nafn Jerúsalem og mark þessa mikla heimsborgaraanda gyðinga. Ég tek við þeim sem skáldsagnahöfundur. Ég und- irstrika, skáldsagnahöfundur, ég segi ekki rithöfundur. Samkvæmt Flaubert er skáldsagnahöfundur sá sem vill láta sig hverfa á bak við verk sitt. Að hverfa á bak við verkið merkir að vera ekki í sviðsljósinu. Pað er ekki auðvelt nú á dögum þegar hvaðeina sem einhverju máli skiptir verður að fara um óþolandi upplýst svið fjölmiðlanna sem, andstætt við ætlun Flauberts, láta verkið hverfa bak við myndina af höfundi þess. Við þessar aðstæður, sem enginn fær fylli- lega varast, virðist mér athugasemd Flauberts vera eins konar viðvörun: við það að stíga fram í sviðsljósið teflir skáldsagnahöfundurinn verki sínu í tví- sýnu, því að það getur átt á hættu að vera skoðað sem hreinn viðauki við athafnir hans, yfirlýsingar og viðhorf. En það er ekki nóg með að skáld- sagnahöfundurinn sé ekki málpípa nokkurs manns, heldur gengi ég jafnvel svo langt að segja að hann sé ekki einu sinni málpípa sinna eigin hug- mynda. Pegar Tolstoj skrifaði fyrsta uppkastið að Önnu Karenínu, var Anna óviðfelldin kona og hörmuleg endalok hennar aðeins réttlát og sann- gjörn. Endanleg gerð skáldsögunnar er allt önnur. En ég held ekki að Tolstoi hafi í millitíðinni breytt siðferðishug- myndum sínum. Mér þykir sennilegra að þegar hann skrifaði söguna hafi hann hlustað á aðra rödd en rödd sinn- ar eigin siðferðilegu sannfæringar. Hann hlustaði á það sem ég vildi nefna visku skáldsögunnar. Allir sannir skáld- sagnahöfundar hlusta á þessa ópersón- bundnu visku, sem skýrir það að meiri háttar skáldsögur eru alltaf svolítið gáf- aðri en höfundar þeirra. Skáldsagna- höfundar sem eru gáfaðri en verkin ættu að hverfa til annarra starfa. En hver er þessi viska, hvað er skáld- sagan? Gyðingar eiga ágætan málshátt: „Maðurinn hugsar, Guð hlær". í anda þessarar setningar ímynda ég mér gjarnan að Francois Rabelais hafi dag nokkurn heyrt Guð hlæja og að þannig hafi fæðst hugmyndin að fyrstu evr- ópsku skáldsögunni sem eitthvað kvað að. Sú tilhugsun þykir mér skemmtileg að skáldsagnalistin hafi komið í heim- inn sem bergmál af hlátri Guðs. En hvers vegna skyldi Guð hlæja þegar hann horfir á manninn hugsa? Vegna þess að maðurinn hugsar og sannleikurinn gengur honum úr greip- um. Vegna þess að því meir sem menn- irnir hugsa, því meir fjarlægist hugsun eins þeirra hugsun annars. Og að lok- um vegna þess að maðurinn er aldrei það sem hann heldur að hann sé. í birtingu nútímans kom í ljós þessi grundvallarstaða mannsins, þegar hann kom út úr miðöldunum: Don Kíkóti hugsar, Sansjó hugsar, og ekki aðeins sannleikurinn um heiminn, heldur einn- ig sannleikurinn um þá sjálfa gengur þeim úr greipum. Fyrstu evrópsku skáldsagnahöfundarnír skildu þessa nýju stöðu mannsins og á henni byggðu þeir hina nýju list, skáldsagnagerðina. Frangois Rabelais fann upp mörg ný- yrði sem öðluðust fastan sess í frönsku og öðrum tungumálum þegar fram liðu stundir. Eitt þessara orða hefur þó gleymst og er það miður. Það er orðið agélaste sem komið er úr grísku og merkir þann sem stekkur ekki bros, sem hefur ekki snefil af skopskyni. Ra- belais fyrirleit agelasta. Hann óttaðist
Beinir tenglar