Teningur

						legt. Sá maður sem vill hafa eitthvert

vit í lífi sínu vísar því frá sér hverri

þeirri athöfn sem ekki á sér orsök og

tilgang. Allar ævisögur eru skráðar á

þennan hátt. Lífið virðist vera lýsandi

ferli orsaka og afleiðinga, ósigra og

sigra og maðurinn beinir óþolinmóður

sjónum sínum að orsakatengslum at-

hafna sinna og hraðar þar með enn sínu

æðisgengna kapphlaupi til dauðans.

Við því að heimurinn er orðinn að

röð orsakabundinna atburða segir

skáldsaga Sternes, með formi sínu einu

saman: Hið skáldlega býr ekki í at-

burðarásinni, heldur þar sem atburða-

rásinni linnir; þar sem brúin milli orsak-

ar og afleiðingar brotnar og þar sem

hugsunin flakkar um í yndislegu iðju-

leysi frelsisins. Hið skáldlega við tilver-

una, segir saga Sternes, felst í útúrdúr-

um. í>að felst í hinu óútreiknanlega.

Það er handan við orsakirnar. Það er

sine ratione: án ástæðu. Það er handan

við setningu Leibniz.

Það er því ekki unnt að meta aldar-

andann eingöngu út frá hugmyndum

aldarinnar, fræðilegum hugtökum, án

þess að taka listina með í reikninginn

og skáldsöguna sérstaklega. Nítjánda

öldin fann upp járnbrautina og Hegel

þóttist þess fullviss að hann hefði höndl-

að sjálfan Heimsandann. Flaubert

uppgötvaði heimskuna. Ég þori að full-

yrða að það sé merkasta uppgötvun

þeirrar aldar sem er svo stolt af sinni

vísindalegu hugsun.

Auðvitað velktust menn ekki í vafa

um tilveru heimskunnar fyrir daga

Flauberts, en menn skildu hana á dá-

lítið annan hátt: Hún var einfaldlega

álitin skortur á þekkingu, og það var

ágalli sem unnt var að ráða bót á með

menntun. En í skáldsógum Flauberts er

heimskan órjúfanlega samofin mann-

legri tilveru. Hún fylgir vesalings

Emmu alla ævi, alla leið að ástarsæng

hennar og banabeði, þar sem tveir víð-

kunnir agelastar, þeir Homais og Bo-

urnisien, þrugla áfram um stund eins og

þeir séu að fara með eftirmæli. En það

sem er mest sláandi og hneykslanlegast

í sýn Flauberts á heimskuna er þetta:

Heimskan víkur ekki fyrir vísindunum,

tækninni, framförunum, nútímanum;

þvert á móti, við framfarirnar tekur

hún einnig framförum!

Af illkvittnislegri ástríðu safnaði

Flaubert stöðluðum frösum sem fólkið

umhverfis hann lét falla af vörum til

þess að láta líta svo út sem það væri

gáfað og fylgdist með. Upp úr því bjó

hann til hina vinsælu Orðabók yfir við-

teknar hugmyndir. Notfærum okkur

þennan bókartitil og segjum: Heimska

nútímans táknar ekki fáfræði heldur

hugsunarleysi viðtekinna hugmynda.

Uppgötvun Flauberts er afdrifaríkari

fyrir framtíð heimsins en allar bylting-

arkenndustu hugmyndir Marx og Fre-

uds samanlagðar. Það er sem sé hægt

að ímynda sér framtíðina án stéttabar-

áttu eða án sálgreiningar, en ekki án

ómótstæðilegrar flóðbylgju viðtekinna

hugmynda. Innritaðar í tölvur og út-

breiddar í fjölmiðlum geta þær fljótt

orðið að afli sem fótumtreður alla frum-

lega og einstaklingsbundna hugsun og

kaffærir þar með sjálfan kjarna hinnar

evrópsku menningar nútímans.

Einum áttatíu árum eftir að Flaubert

ímyndaði sér Emmu sína Bovary, á

fjórða áratug þessarar aldar, skrifaði

meiri háttar skáldsagnahöfundur, Vín-

arbúinn Hermann Broch þessi orð:

„Nútímaskáldsagan berst hetjulegri

baráttu við kitsch flóðbylgjuna en kitsc-

hið kollvarpar henni að lokum." Orðið

kitsch, sem fæddist í Þýskalandi um

miðja síðustu öld, táknar afstöðu þess

sem vill fyrir hvern mun geðjast sem

flestum. Til þess að falla í kramið verð-

ur að fara með það sem allir vilja heyra,

ganga í þjónustu viðtekinna hugmynda.

Kitsch'er ekkert annað en heimska við-

: tekinna hugmynda þýdd yfir á mál feg-

urðar og tilfinninga. Það kemur okkur

til að gráta ljúfum tárum yfir sjálfum

okkur og hversdagsleika hugsunar okk-

ar og tilfinninga. Að fimmtíu árum liðn-

um eru orð Broch nú orðin enn sannari.

Með tilliti til ófrávíkjanlegrar nauðsynj-

ar' þess að falla í kramið og vinna þann-

ig athygli sem flestra, er fagurfræði fjöl-

miðlanna óhjákvæmilega fagurfræði

kitschins. Og eftir því sem fjölmiðlarnir

þrengja sér æ meir inn í líf okkar verður

kitschið að daglegri fagurfræði okkar

og siðferði. Stjórnmálamenn eru metn-

ir eftir atkvæðamagni, bækur eftir met-

sölulistum. Þar til nýlega táknaði nút-

ímastefna ósleitilega uppreisn gegn við-

teknum hugmyndum og kitschi. Það

sem er nútímalegt í dag er samslungið

óheyrilegum lífskrafti fjölmiðlanna og

að vera í nútímanum táknar æðis-

gengna áreynslu til þess að vera með,

vera eins, vera ennþá meira eins en

hinir. Nútímaleikinn er kominn í föt

kitschins.

Agelastarnir, hugsunarleysi viðtek-

inna hugmynda, kitschið, þetta þrennt

er einn og sami fjandmaður listarinnar

að því leyti sem hún er til orðin af

bergmáli hins guðdómlega hláturs og

hefur skapað þetta heillandi ímyndaða

svið þar sem enginn er handhafi sann-

leikans og allir eiga rétt á skilningi.

Þetta ímyndaða svið umburðarlyndisins

varð til með Evrópu nútímans, það er

ímynd Evrópu, eða að minnsta kosti

draumur okkar um Evrópu, draumur

sem oft hefur verið svikinn en býr þó

yfir nægilegu afli til þess að sameina

okkur í bræðralagi sem nær langt út

fyrir hið litla meginland Evrópu. En við

vitum að heimur umburðarlyndisins

(ímyndaðs í skáldsögunni, raunverulegs

í Evrópu) er brothættur og undirorpinn

duttlungum hverfulleikans. Við sjón-

deildarhring gefur að líta heri agelasta

sem hafa gætur á okkur. Og einmitt á