málum, meðal annars. í stað hans komu Ný félagsrit Jóns Sigurðssonar á árunum 1841-73. Það er talið fyrsta stjórnmálatímarit sem verulega kveður að á íslandi, og beitti sér fyrir auknu sjálfstæði íslands innan danska ríkisins, bæði í stjórnskipun og verslun. Þess í stað kom svo Andvari, 1874, gefinn út í Reykjavík æ síðan. A árunum milli stríða er hann eitt hefti árlega, um 100 blaðsíður í litlu broti (ámóta og Tímarit Hins ísknska bókmenntafélags og Ið- unn). Þar var (og er) jafnan löng grein um nýlátið stórmenni, en annars grein- ar um ýmis efni, svo sem rakið var um Skírni. Eimreiðin var stofnuð 1895 af Valtý Guðmundssyni í Kaupmannahöfn, en seld til Reykjavíkur 1917, og birtist þar þangað til hún lagði upp laupana 1975. Þetta var stærsta menningartímaritið milli stríða, 4-5 hefti árlega, um 380- 480 blaðsíður í Skírnisbroti. Sveinn Sig- urðsson var ritstjóri 1923—1955. Iðunn (þriðja tímaritið með því nafni) var stofnuð í árslok 1915, og birtust tuttugu árgangar, en hún hætti að birtast 1937. Iðunn var ársfjórðungs- rit, í nokkuð minna broti en Eimreiðin, og hafði um 2/3 rýmis hennar, sam- anlögð útgáfuár sín. Fyrstu sjö árgang- arnir voru undir stjórn Agústs H. Bjarnasonar prófessors. Magnús Jóns- son guðfræðidósent, þingmaður m.m. stýrði Eimreiðinni fyrst eftir heimkomu hennar, 1918—23. Síðan tók hann við Iðunni, en síðasta skeiðið, 1927—37 var hún undir stjórn Árna Hallgrímssonar. Ekki létu menn sér þetta nægja, svo öfundsvert sem þetta framboð tímarita mætti þykja nú á dögum, og 1927 var fimmta menningartímaritið stofnað af Sigurði Nordal, Kristjáni Albertssyni og fleiri „þjóðlegum íhaldsmönnum" (svo notað sé orðalag Stefáns Einars- sonar í Islenskri bókmenntasögu). Það hét Vaka og slagaði hátt upp í Eimreiðina að stærð (3—4 hefti árlega), en ekki birtust nema þrír árgangar. Enn er að nefna tvö tímarit. Eftir 1915 stofnuðu fáeinir þingeyskir bænd- ur Rétt, fyrsta stjórnmálatímaritið eftir Ný félagsrit. Það var tvö hefti árlega (síðan eitt), 160-200 blaðsíður. Upp- haflega beitti það sér fyrir samvinnu- stefnu og n.k. þjóðnýtingu jarðnæðis. En 1924 taka kommúnistar að móta ritið, og 1926 kaupir Einar Olgeirsson það, hann hefur verið ritstjóri þess síð- an. Með Einari kemur bókmenntaefni í Rétt, og tekur það um fjórðung rúms á árunum milli stríða. Arið 1935 stofna svo kommúnistar og samherjar þeirra meðal rithöfunda ársritið Rauða penna (320 blaðsíður, síðar 260 bls.). Það birtist í fjögur ár, en svo tók Tímarit Máls og menningar við af því árið 1940. Efnishlutföll Efnishlutföll tímaritanna eru að sjálf- sögðu nokkuð háð tilviljunum frá einu hefti til annars, og frá ári til árs. En sé litið yfir lengra tímabil, þessa tvo ára- tugi í heild, þá birtast skýrar línur. Ekk- ert tímaritanna er bókmenntatímarit í þeim skilningi að það birti fyrst og fremst bókmenntaverk og umfjöllun um bókmenntir. Meira en helmingur rýmis þeirra (oft 2/3) er helgaður grein- um og frásögnum. í Skírni, Vöku og Rétti er það um 85%, Andvari birti eingöngu greinar. Þetta, hve greinar yfirgnæfa annað efni, held ég að hljóti að stafa af því viðhorfi, að menningar- tímarit eigi fyrst og fremst að frœða lesendur og mennta, fremur en að miðla þeim list til dæmis. Það er eftir- tektarvert hve almenn samstaða virðist vera um þessa menningarhugsjón skynsemihyggjunnar. En um hvað vildu menn fræða lesendur? Það er nokkuð mismunandi, eins og sjá má á töflu hér um fjölda greina í einstökum mála- flokkum (því miður eru ekki tiltæk gögn um Eimreiðina fyrir stríð, né Skírni): efnishlutföll 01 Eimreibin 1945-69 B TMM 1940-76 ? TMM 1940-44 1 Raubir pennar M Ibunn 1927-37 ¦ Ibunn 1915-26 m Andvari 1918-45 fslensk erlend þjóbmál málefni saga vfslndl huglelbln bókmenn gar tir Stlistir efnisflokkar 20
Beinir tenglar