LEKKING OG ÞEKKING Gunnarsson hcfur lýst þessu á eftir- farandi hátt í blaðaviðtali: „Allir hafa verið börn og kynnst börnum, og þegar við berum þær stöðnuðu heimsmynd- ir sem við endum í saman við lifandi sýn og frjóar heimsmyndir bernskunn- ar, er það síðarnefnda vitanlega þakk- látara yrkisefni. Barnið upplifir kannski eina heimsmynd á dag á vissu þroskaskeiði, en okkar eru gatslitnar, útþvældar og margnota." Hver upplifir ekki þessa þrá öðru hverju: að brjótast út úr heimsmynd sinni, skapa nýjan heim. Michel Foucault sagði eitt sinn að sálin væri fangelsi líkamans nú á dögum (en ekki öfugt). Flestir sætta sig nokkurn veginn við vist sína í fangahúsi heims- myndar; aðrir hverfa aftur á við eða út fyrir þar sem líkami leiksins er óheftur og frjáls en ekki beygður og agaður af kröfum tíma og umhverfis. Kannski enginn komist undan slíkri upprunaleit einhvern tíma á ævi sinni. Síðustu árin hefur hópur rit- höfunda fundið „útþrá" sinni farveg í bernskulýsingum cins og fyrr er getið. Hér er um ljóðræna trúhneigð að ræða sé á heildina litið, rómantískt óraun- sæi, sálmakveðskap á atómöld. í þcssum bókmcnntum á „hvítvoð- ungsleg mynd ófreskjunnar" erfitt uppdráttar; þó að lýst sé sársauka er hann ýmist vafinn inn í trega eða húmor. Var líf bernskunnar ekki erfið- ara og andstæðufyllra en ráða má af verkum Péturs svo dæmi sé tekið? Það er eins og mig minni það. Ætli æskusögur Péturs og fleiri höfunda séu ekki reistar á stórvaxinni blekk- ingu þegar allt kemur til alls? Fortíð- arþráin er scnnilega innbyggð í mann- legt tilfinningalíf; sé ekkcrt til að sakna - ef allt var grábölvað í verunni - þá er eitthvað búið til. Við samein- um tvístrið með því að ímynda okkur uppsprettu eða miðju sem hægt er að dreyma um - og við teljum okkur trú um að líf okkar sé skáldlegt, að það lúti lögmálum skáldskapar. Lífið er sjónarspil persóna og leikcnda cr sagt; tilveran er víðáttumikið leikhús. Þessi líking hefur sjaldan heyrst jafn oft og á seinni árum; hún þykir alltaf jafn skáldlcg og skemmtilcg. En lífið er ekkert lcikrit; það á ekkert sameig- inlegt nema launaumslagið með ver- öld leikhússins. Við getum ekki farið út í hléi - það er ekkert hlé; við getum ekki dáið og risið upp frá dauðum eins og leikarinn né þvegið af okkur farðann og farið heim að sofa líkt og hann eftir viðkomu á hverfiskránni eða í Kjallaranum. Við erum knúin til að lifa - og lífið er ekki til að sýnast. Það þýðir ekkert fyrir Helga Skúlason að klæðast búningi lúðulaka aftan úr miðöldum og gretta sig niður við Tjörn; það verður eng- inn hræddur nema kannski eins og einn vegvilltur köttur. Þó að Helgi Skúlason hafi þróað list hinnar fólsku- legu grettu umfram aðra menn er hann í raun góðlegur eins og saklaus unglingsstúlka nýkomin úr sveit fyrir norðan, undrandi á svip yfir unaðs- semdum borgarlífsins. Engu að síður hefur líkingin og hugsunarháttur hennar undarlegt vald yfir mörgum rithöfundum; hún gerir þá svo gáfaða finnst þeim. Maðurinn tengist ekki lífinu eins og leikari sviðsbúnaði. Hann er miklu heldur samvaxinn heiminum eins og snigill skel sinni; hcimurinn er hluti af manninum eins og hann er hluti af heiminum. Af þeim sökum breytist heimurinn um leið og maðurinn; miðjan færist til frá andartaki til andartaks. Og það er aðeins eitt sjón- arspil á dagskrá: veruleikinn. Leik- ritslíkingin er í eðli sínu fölsk af því að hún felur í sér að til sé sannur raunvcruleiki utan við leiksviðið - að lífi okkar sé stjórnað af cinhverjum á bak við, fyrir ofan eða til hliðar við sjónarspilið. En það cr mikill mis- skilningur. Leikstjórinn hefur löngu sagt upp störfum og lagst til hvíldar í ritum hcimspekinganna. Hefur saltið dignað? Þannig var spurt fyrir nokkrum árum í umræðu um ís- lenska skáldsagnagerð. Svarið var já- kvætt. Menn höfðu fengið nóg af frum- stæðum vandamálaverkum í anda skandinavísks nýraunsæis, verkum er snerust um vinnupuð og bónusþrælk- un, bleyjuþvott og kúk kornabarna, fósturlát og kvenfyrirlitningu, eða þá fyllirí og framhjáhald lífsleiðra arki- tekta. Hvar er hið dulda, óreglulega og djúpa var spurt? Að baki bjó róm- antísk hneigð, pólitísk þreyta, andúð á borgaralegum hversdagsleika. Tím- inn sem í hönd fór einkenndist af veg- sömun ímyndunarafls og hugarflugs, leit að leik og ævintýri; skáldleg tákn- vísi kom í stað félagslegrar hlutlægni. Mörg ágæt skáldverk urðu til á þess- um árum. Tala má um bókmenntalega leysingu; ofríki staðreyndanna var hrundið - fantasían fékk útrás; ofur- lítið leifturstríð átti sér stað. Eða var þetta bara flugeldasýning? Núna er svo komið að innihaldsleysið æpir á mann sé opnuð íslensk skáldsaga; það vantar í þær fjandskap, ögrun, áleitni, ofurlítið ofstæki - svona eins og þær skipti máli. Saga skáldsögunnar skýrir þetta ferli að nokkru leyti; af fortíð skal hyggja var einhvern tíma sagt. í bók- inni LIST SKÁLDSÖGUNNAR dregur tékkneski rithöfundurinn Mílan Kúndera upp eftirfarandi mynd: Samtímis því sem Guð vék úr sæti sínu þaðan sem hann hafði stjórn- að heiminum og verðmætakerfi hans, greint sundur gott og illt og gætt alla hluti milli himins og jarðar merkingu - samtímis því lagði riddarinn sjón- umhryggi, Donkíkóte, af stað úr húsi sínu út á víðar lendur heims er hann kannaðist varla við. Þessi heimur ein- kenndist af óttalegri margbreytni enda hafði sannleikur guðdómsins sundrast; það var ekki lengur hægt að skjóta einstökum vandamálum eða deiluefnum til æðri dómara. Á þessu augnabliki varð hcimur Nútímans til,
Beinir tenglar