og um leið skáldsagan, líkan þessa heims. Descartes áleit að maðurinn yrði að glíma við heiminn einn síns liðs með fulltingi skynseminnar. Það var hetjulegt sjónarmið. Hitt var þó öllu hetjulegra að takast á við þversagnir tilverunnar með óvissuna eina að vopni. Slík var raunin um Donkíkóte að mati Kúndera. Það var þá sem þekkingarástríðan greip skáldsöguna heljartökum; hún tók að sér að verja mannlífið gegn „gleymsku verunnar" og túlka tilvist okkar og lífheim. Það er í þessu samhengi sem skilja ber kenningu Hermanns Broch er Kúnd- era gerir að sinni: Tilgangur skáld- sögunnar er að uppgötva það sem ein- ungis skáldsagan getur uppgötvað; skáldsaga sem ekki uppgötvar áður óþekktan tilvistargeira er ósiðleg. Þessi umfangsmikla krafa hefur látið undan síga á heildina litið: Menning- argagnrýnin hefur komið sér fyrir í fræðibókmenntum af ýmsu tagi sam- tímis því sem skáldsagan hefur í sífellt ríkara mæli runnið saman við „gleymskuna"; það gerist æ sjaldnar að menn tengi saman orðlist og þekk- ingarástríðu - því er líkast sem skáld- sagan hafi orðið lítilþægari með aldr- inum, og um Ieið léttvægari, eða með orðum Ólafs Hauks Símonarsonar: „Mér finnst eins og það vanti að fólk vilji segja samtímanum eitthvað með verkum sínum." Að sjálfsögðu eru margar undantekningar. Þannig er HVERSDAGSHÖLLIN, rannsókn á mikilvægum þætti mannlegrar tilveru, hversdagsleikanum; reynt er að lýsa reynslu sem hvorki festist á ljósmynd né í fræðiritgerð, skynhrifum, orðum og myndum sem eru smávægileg og altæk í senn. Engu að síður er eins og saltið hafi dignað sé á heildina litið. Þannig hefur andi meðalhófsins sjaldan verið öflugri en nú á dögum í íslenskri skáldsagnagerð. Lítið er um vitræna nýsköpun og þekkingarleit; flestir halda sig langt fyrir innan mörk viðtekinna hugmynda og tilfinninga. Það ríkir undarlegt metnaðarleysi í efnisvali sé á heildina litið, a.m.k. hjá yngri höfundum. Það virðist skipta mestu máli að skrifa áreynslulausan texta og geta þess öðru hverju hversu erfitt sc að skrifa; slíkar neðanmáls- klausur koma í stað raunverulegs bar- daga við tungumálið. Skáldsaga Gyrðis Elíassonar, SVEFNHJÓLIÐ (1990), er til marks um þetta ástand. Hún ber með sér undarlega bælingu sem erfitt er að lýsa - þó að barátta sé til staðar fær hún ekki útrás í öflugri tjáningu; ein- hver hindrun er í vegi eða fyrirstaða, óhugnaður textans er eins og lokaður inni í skel - eða má taka líkingu af óútsprungnu blómi? Ég hélt það í fyrstu og beið átekta en er núna kom- inn á aðra skoðun. Eitthvað er það sem kemur í veg fyrir að textinn springi út í stórfelldum skáldskap þó að hann sé óaðfinnanlega skrifaður; höfundurinn er ritfær með afbrigðum. Skáldsögu Gyrðis hefur vcrið tckið með kostum og kynjum. Kannski fell- ur hún að þörf fólks fyrir innihalds- leysi; er ekki eins og slík þörf móti hugsunarhátt samtímans í æ ríkara mæli? Það þykir við hæfi að ritskoða eða jafna út miklar tilfinningar, ör- væntingu eða gleði - þær þykja hall- ærislegar; annað hvort eru menn hress- ir eða í fýlu - hvaðeina cr fcllt í viðjar hóflegs léttleika. Á yfirborðinu ríkja frelsi og fjölbreytni cn sé dýpra skyggnst koma í ljós ströng forboð cr takmarka það scm við hæfi cr að scgja og rita, einkum hvað varðar ofbeldi og kynlíf. Sú kynslóð scm nú er að komast til efna og áhrifa í samfclag- inu tjaldar ytri merkjum og trúðskap í hugsun og framkomu; prjálið og lífs- nautnin eru eitt og hið sama í vitund margra. Kannski þjóna skáldsögur eins og SVEFNHJÓLIÐ þörf þessarar kyn- slóðar fyrir obbolítinn smáborgara- legan hroll. Megi marka íslenskar skáldsögur seinni ára er lífið líkast draumkcnndri flauelsvoð; hún er indæl og mjúklát viðkomu enda cr þess gætt að rífa ekki hið viðkvæma cfni sem ýmist er ofið úr ævintýri hversdags- leikans eða œvintýri ímyndunarafls- ins. Það heyrir til undantckninga að hreyft sé við sjálfsvitund okkar á rót- tækan hátt, að glímt sé við sögu og menningu af vitsmunalcgri ástríðu. Að því leyti cru þessar bókmcnntir gjörólíkar aldarlokaskáldskap sein- ustu aldar. Honum var bcint gegn stöðluðum hugsunarhætti, vísinda- legri skynsemi, hrokafullri guðstrú, vélvæðingu mannsins; fantasían átti sér rót í hamslausri glímu við drottn- andi gildi og hugsjónir. Mcnn voru meðvitaðir um anarkískt gildi skáld- skapar - að hann er þckking og leikur í senn, stjórnlcysi, andóf gegn stífri hugsun og hugsunarleysi. Fantasían fellur inn í sjálfa sig eða leysist upp í meiningarlausan samsetning orða ef þessa meðvitund skortir. I slíkum til- vikum hefur hún litlu meira gildi en fótanuddtæki eða skafmiðahappdrætti sé til langs tíma litið. Fyrra innskot um Mílan Kúndera Mílan Kúndera er þeirrar skoðunar að evrópsk hugsun sé í úlfakrcppu um þcssar mundir. Hann cr ekki einn um það álit. Árið 1935, þremur árum fyrir dauða sinn, hélt heimspekingur- inn Edmund Husserl fyrirlestur um stöðu evrópskrar menningar sem að hans dómi varð til með heimspeki Forngrikkja. Taldi hann að þá hefði í fyrsta sinn verið litið á heiminn í heild sinni sem vandamál; þessi heimspeki kannaði ekki heiminn til að svala hagnýtri þörf heldur af því að „þckk- ingarástríðan hafði hertekið mann- kynið." Að mati Husscrls má rckja kreppu okkar til upphafs Nútímans, til Galílcós og Dcscartes, til vísinda- hyggju sem gcrir heiminn að skot- spæni tæknilegra og stærðfræðilegra rannsókna; hún ýtti smám saman líf- inu sjálfu, lífheimi okkar cða tilvist til
Beinir tenglar