LEKKING OG ÞEKKING hliðar. Menn misstu sjónar af heimin- um og eigin sjálfi; þeir urðu fórnar- lömb þess sem Heidegger hefur kall- að „gleymsku verunnar". Lífið sjálft glataði einhvern veginn mikilvægi sínu og merkingu. Hcimspekingarnir tveir gleyma Cervantes að mati Kúndcra. Höfund- ur sögunnar um riddarann sjónum- hrygga, Donkíkóte, var engu þýðing- arminni frumkvöðull Nútímans en Galíleó og Descartes. Röksemda- færslu Kúndcra má draga saman á eftirfarandi hátt: Sé það rétt að heim- speki og vísindi hafi gleymt veru mannsins er hitt augljóst að með Cer- vantes varð til stórfengleg evrópsk list sem einbeitir sér að rannsókn á þess- ari gleymdu veru. Skáldsagan er nú fjögurra alda gömul. Á þeim tíma hefur hún fengist við vandamál sem heimspekin vanrækti allar götur til Heideggers. Hún hefur með sínum hætti uppgötvað áður óþekktar til- vistarvíddir: Cervantes og samtíma- menn hans á 16. og 17. öld rannsaka eðli ævintýrisins; Richardson og aðrir höfundar 18. aldar kanna það sem ger- ist innra með manninum, lcynilcgt líf tilfinninganna; Balzac og raunsæishöf- undar 19. aldar uppgötva sögulegt hlutskipti mannsins; Flaubert rann- sakar andstæðu ævintýrisins, reynslu hversdagslífsins; Tolstoy skoðar þátt hins órökræna í mannlegu atferli og ákvörðunum; Proust og Joyce kanna tímanleika manneskjunnar, reynslu sem rennur úr höndum hennar eins og sandur, fortíð og nútíð; Thomas Mann rannsakar hlutverk eldfornra goðsagna í tilveru nútímans. Kúndera lýsir sögu skáldsögunnar með breiðum og glæsilegum dráttum. Lýsingu hans má orða á svofelldan hátt: Donkíkóte heldur út í víða og takmarkalausa veröld; hann getur far- ið og verið cins og hann lystir. Fyrstu skáldsögur Nútímans eru ævintýra- ferðir af slíku tagi. Þannig hefst skáld- saga Diderots, JACQUES LE FATA- LISTE, með lýsingu á ferðalöngum; við vitum ekki hvaðan þeir koma né hvert ferðinni er heitið, þeir búa í tíma án upphafs og endis, rými án landamæra. Hálfri öld síðar er eins og hinn fjarlægi sjóndeildarhringur hafi horfið á bak við nútímalegar bygging- ar, félagslegar stofnanir: lögreglu, dómstóla, markað og glæp, her, ríki. í heimi Balzacs hefur ferðalangurinn stigið upp í lest sem kallast Saga. Þessi lest hefur þó visst aðdráttarafl; hún felur í sér fyrirhcit um ævintýri, frægð og frama á leiðarenda. Enn síð- ar, með Flaubert, er eins og sjóndeild- arhringurinn hafi þrengst til muna og orðið að múr sem ekki verður komist yfir; ævintýrið býr handan hans og löngunin verður óbærileg. I eintóna hcimi hversdagsins taka draumar og dagdraumar á sig áður óþekkta stærð. Takmarkaleysi ytri heims víkur fyrir óravíddum sálarinnar. Á þessu stigi öðlast ein af ágætustu blekkingum vestrænnar menningar nýtt mikilvægi - blekkingin um óviðjafnanlegt ein- stæði einstaklingsins. Þessi ímyndun glatar þó töfrum sínum skömmu seinna þegar Sagan - eða það sem eftir er af henni: ómanneskjulegt afl almáttugs þjóðfélags - grípur mann- inn heljartökum. Sagan býður honum ekki lengur frægð og frama heldur stöðu sakbornings eða landmælinga- manns. Hvað getur K. í sögum Kafkas gert frammi fyrir dómstólnum eða kastalanum? Getur hann látið sig dreyma eins og söguhetja Flauberts gerði? Nei, hann er fastur í hræðilegri gildru - aðstæðurnar rísa honum yfir höfuð. Hið eina sem hann gctur leitt hugann að er réttarhaldið, landmæl- ingastarfið. Takmarkalcysi sálarinnar, hafi það yfirhöfuð vcrið til, skiptir ekki máli lengur. Hugsar dýr í gildru um horfnar ástir? Kúndcra cr þeirrar skoðunar að saga skáldsögunnar sé hliðstæð sögu Nútímans. Þegar horft er til baka virðist hún vera undarlega stutt og einföld. Eða er það ckki Donkíkóte sjálfur scm að loknu þriggja alda ferðalagi snýr aftur til þorpsins í skáldsögu Kafkas, dulbúinn sem land- mælingamaður? Hann kaus á sínum tíma að leita ævintýra en í þorpinu fyrir neðan kastalann hefur hann ekk- ert val. Hvað varð af ævintýrinu á þessum tíma? spyr Kúndera. Breytt- ist það í skopstælingu á sjálfu sér? Og hvað merkir það - að vegferð skáld- sögunnar ljúki í þversögn? Svo virðist vera. Og þetta er alls ekki eina þver- sögnin. Þannig er GÓÐI DÁTINN SVEIK í senn gamansaga og stríðs- saga. Hefur hrollvekja stríðsins breyst í kómedíu. Styrjaldir Hómers og Tolstoys eru fullkomlega skiljanlegar að dómi Kúndera; menn berjast ýmist fyrir Helenu eða föðurlandið. Sveik og félagar hans halda hins vegar í stríð án þess að vita hvers vegna, né heldur vilja þeir vita það. Hvert er þá gang- virki stríðs spyr Kúndera? Er það ein- skært afl sem staðfesta vill sjálft sig sem afl? Er það „viljinn til að vilja" sem Heidegger skrifaði um? Vafalaust hefur það verið raunin frá aldaöðli þótt aldrei hafi það verið sagt fyrr en á okkar tímum. Hjá Hasek er stríðið sýnt berstrípað með föðurlandið niður um sig. Enginn trúir áróðri valdhafa, ekki einu sinni áróðurs- meistararnir. Aflið er nakið eins og í skáldsögum Kafkas; það er ástæðu- laus árásarvilji sem heimtar útrás - það er hrein rökleysa. Kafka og Hasek bregða ljósi á geysilega umfangsmikla þverstæðu, ritar Kúndera. Eftir því sem Nútím- anum hefur undið fram hefur rökvísi í anda Descartesar eytt sífellt fleiri gildum sem rekja má til miðalda. Engu að síður er eins og hreint rök- leysi leggi undir sig heiminn um það bil sem skynsemin vinnur fullnaðar- sigur; ekkcrt verðmætakcrfi er lengur fyrir hcndi sem hindrað getur fram- sókn þess. Kúndera kallar þessa þver- sögn lokaþverstæðu. Og þær eru fleiri að hans dómi. Nútíminn hefur til dæmis fóstrað draum um að mannkyn- B
Beinir tenglar