ið muni er tímar líða sameinast í eilífum friði. Nú á dögum hrynur hver múrinn á fætur öðrum; saga þjóðanna er að renna saman í ódeil- anlega heild. Hin langþráða eining felur þó ekki í sér frið heldur stríð. Eining mannkynsins merkir að enginn kemst undan; það er hvergi að finna griðastað - neins staðar, nokkurn tíma. í skáldsögum miðevrópskra höf- unda eftir fyrri heimsstyrjöld - Kafkas, Haseks, Musils og Brochs - kemur skrímslið utan að manneskj- unni og er kallað Saga. Hún á ekkert skylt við lestina sem ævintýramenn 19. aldar stigu upp í; hún cr ópersónu- leg, óstjórnleg, óútreiknanlcg, óskiljanleg - og hún er óumflýjanleg. Skáldsögur þessara höfunda, ritar Kúndera, eru ekki pólitískir fyrir- boðar eins og verk Orwells. Það sem Orwell hafði til málanna að leggja mætti eins vel segja í blaðagrein eða áróðursbæklingi. Þvert á móti, ritar Kúndera, uppgötva þessir höfundar það sem einungis skáldsagan getur uppgötvað; þeir sýna hvernig öll til- vistarhugtök hafa breytt um merkingu á fáeinum mannsöldrum, tíma loka- þverstœðna: Hvaða gildi hefur „ævin- týri" í heimi þar sem frelsi vilja og athafna er ekki fyrir hendi? Hvaða merkingu hefur „framtíð" í heimi þar sem styrjöld getur skollið á hvenær sem er og tortímt öllu lífi? Hvers eðlis er „glæpur" í heimi sem gerir engan siðrænan greinarmun á athöfn- um? Og hvað hefur komið fyrir „hið kómíska" - af hverju notar það stríðið fyrir vettvang? Hver er mis- munur „opinbers" og „einkalegs" lífs - hefur hann þurrkast út? Og í því til- viki - hvað er „einsemd"? Byrði, eymd og bölvun eins og sumir reyna að telja okkur trú um - eða, þvert á móti, dýrmætt og eftirsóknarvert gildi? Svitinn er merkilegt fyrirbæri eins og alkunna er. Ýmist ber hann vitni um holla útrás, heita þreytu og atorku; við sameinumst líkama okkar, skynj- um lífsþrótt hans og vaxtarmagn, okkur líður vel - cllcgar hann er kaldur, óþægilegur og stamur; þetta er fullkomið þróttleysi og vanlíðan; lyktarmikið hold verður að daunillum kjötmassa scm kemur okkur einhvern vcginn ekki við. Slíkt svitakóf er með öllu andstætt svitalöðri góðra stunda. Svitinn og andinn hafa átt samleið frá aldaöðli. Þannig er ábyggilegt að Lúsifer hcfur svitnað þegar hann reis gcgn Drottni á sínum tíma, og Eva þegar hún beit í eplið, a.m.k. Adam auminginn. Allar götur síðan hcfur hið svitastokkna mannkyn stcfnt vökv- um sínum gegn köldum kerfum sem borið hafa ýmis nöfn: Kirkja, Ríki, Rétt og Rangt - kerfum sem rcynt hafa að lcggja svitann í læðing, þétta allar svitaholur. Menn hafa haldið áfram að svitna af nautn - í áraun og sköpun, leik og baráttu; þeir hafa hlaupið mót þyngdaraflinu á öllum sviðum. I seinni tíð cr þó cins og svit- inn hafi orðið sífellt kaldari og stamari ef marka má lýsingu skáldsagna. Fróðlegt er að bera söguhetju NAUTNASTULDAR (1990) eftir Rúnar Helga Vignisson saman við söguhetju fyrstu íslensku skáldsög- unnar, Ólaf í ÓLAFS SÖGU ÞÓR- HALLASONAR, sem skrifuð var á seinustu árum 18. aldar þótt ckki kæmi hún út fyrr en 1987. Þegar þcim cr líkt saman verður ljóst að eitthvað mikið hefur gerst innra með mannin- um á réttum tveimur öldum. Þessar söguhetjur eiga að vísu margt sameig- inlegt. í báðum tilvikum cr drcgin upp mynd af ungum mönnum í leit að sjálfum sér og valdi yfir eigin lífi. Um leið eru þær gjörolíkar. Söguhctja NAUTNASTULDAR upplifir sjálfa sig sem skiptingu og valdaleysi; hún getur hvorki framkvæmt né samlagast ööru fólki; höfuðeinkenni hennar er óvirkni, hefting, þrengsli - ástand sem flestir kannast við frá einhverju skeiði ævi sinnar. Hver er sá sem ckki hefur einhvern tíma búið í kjallara? Sög- hetja ÓLAFS SÖGU hefur allt annað yfirbragð. Höfuðeinkenni hennar er óhaminn kraftur sem flæðir. Hún ferð- ast líkt og Donkíkóte um veröld sem cr víð og takmarkalaus, veröld sem er losti og leikur, ævintýri. í heimi hennar eru mök við álfkonur og ferð- ir um hulduheima jafn raunveruleg og hvað annað - það er nánast allt mögulegt cinum manni. Athafnir þess- arar söguhetju mótast af kynferðis- legri þrá sem brýst hvað eftir annað undan boðum og bönnum; sjálfsvitund hennar er óhamin, margbrcytileg og án stöðugleika, full af orku, kynferðis- legu afli sem fær útrás í athöfnum. Reynsla hennar er stanslaus nautna- fundur. Hið sama má segja um Stein Elliða rúmri öld síðar, söguhetju VEFARANS MIKLA FRÁ KASMÍR. Bæði Ólafur og Steinn eru ölvaðir af mögulcikum heimsins; veröldin er lcik- völlur kynlífs, þekkingar og valds þar sem athafnir hafa merkingu. Leið Steins er að vísu öllu andlegri; reynslu hans lýkur með líkamlegri höfnun, af- námi, innilokun. Niðurstaða hans felur eigi að síður í sér ákvörðun og framkvæmd, nautnaslag, stríð nautna, meðvitaö og ástríðukennt val. Söguhetja NAUTNASTULDAR cr haldin undarlegum veikleika sem virð- ist í engu samræmi við andlega hæfi- lcika hcnnar; hún getur hvorki notið né framkvæmt, þrúguð af lamandi örmögnun: „Orkaði varla að gera þarfir sínar, of uppgcfinn til að skíta, hvað þá til að bursta tennurnar. Svo lamandi þreyttur að hvert einasta taugaboð var þjáning, hvcr hugsun þrekraun." Það er cins og þessi sögu- hetja sé hneppt í ósýnilega fjötra frá enni til hæls; henni er öldungis um megn að láta tilfinningar sínar í ljós og sameinast öðrum né heldur getur hún þefað inn í sjálfa sig. Hún er bandingi cigin vesaldóms og kraft-
Beinir tenglar