LEKKING OG ÞEKKING lcysis - samrunnin veiklcika sem tjáir sig í hrollkenndum svita, líkamlegum daun, mclbrotnum spegli. Skáldsaga Rúnars Helga vísar á samtímann með ýmsum hætti. Ætli sjálfsmyndarkreppa söguhctjunnar lýsi ekki sjálfsmyndarkrcppu okkar tíma einkar vel. Hún cr frumorsök þess kaldsveitta veikleika sem lamað getur manneskjuna ef hún gleymir sér á varðbergi. Og þannig er það: Flestir hræðast eigið sjálf og reyna að sam- lagast yfirborði hlutanna - leitað er lífsfyllingar í félagslegum gildum cða hlutverkum; afleiðingin er óhugnan- lcgur tómleiki sem einungis getur leitt til sjúkleika, máttlcysis eða þá tauga- tryllings, þar sem fólk skemmtir sér til óbóta. Það er rétt sem sagt er: Samfélagið tckur okkur á taugum - innihaldsleys- ið flæðir yfir okkur eins og hland. Fólki er sagt hvernig það eigi að klæðast og elskast, hvað sé eftirsókn- arvert, hvernig það eigi að lifa lífinu. I samfélagi okkar er gínan í glugg- anum hin fullkomna fyrirmynd; hver og einn reynir að líkjast henni til hlítar - cnda sækir oft að mér cfi á göngu niður Laugaveginn: Er ég staddur í heimi gínunnar - eða hvar cr cg? Hef ég kannski brcyst sjálfur í gínu? Kemur ekki að því einn góðan veðurdag að gínan stígur niður úr sýningarglugganum og tckur völdin á strætinu - eða hefur það gerst nú þegar? Eitt er víst: Gínur hcrma ekki lengur cftir mönnum heldur menn eftir gínum. Ég sannfærðist um það eitt kvöldið er ungur maður birtist á sjónvarpsskjánum og talaði nákvæm- lega eins og Arthúr Björgvin. Það er ósköp skiljanlegt að menn séu yfir- borðskenndir í framkomu; hitt er vcrra þegar þeir sækja yfirborð sitt til annarra - þá flækjast málin svo um munar. Og við upplifum citthvað scm cr yfirborðskennt yfirborð annars yfirborðs. Söguhetja NAUTNASTULDAR er bókmcnntalegt skyldmcnni Ólafs Þór- hallasonar og Stcins Elliða - samt cr eins og hún gcti varla fjarskyldari vcrið. Einhvern vcginn er hún þó tímans merki; svona náungar kúldr- ast víða í kjöllurum bæjarins. Og maður spyr sjálfan sig: Hvenær og hvers vegna gerðist það? Hvenær hættum við að geta valið og hafnað? Hvenær urðum viö of máttlaus til að geta skitið af nautn? Var það á tímum Þórbergs? Seinna innskot iim iMilan Kúndera Mílan Kúndera er þeirrar skoðunar að skáldsagan hafi fjallað um ráðgátu sjálfsins frá upphafi vega. Um leið og höfundur skapar ímyndaða veru ritar Kúndera, vaknar áleitin spurning: Hvað er sjálf? Hvernig er hægt að ná taki á því og skilja það? Margskonar svörum hefur verið slegið fram í gegn- um tíðina; segja má að þau skilji á milli ólíkra strauma og jafnvel tíma- skeiða í sögu skáldsögunnar. Allt fram á 18. öld var sálfræðileg krufning óþekkt, að mati Kúndera. Þannig grcinir Boccaccio aðeins frá viðburðum, athöfnum og ævintýrum. Sögur hans bera með sér sannfæringu sem lýsa má á svofelldan hátt: Mað- urinn er það sem hann gerir; með at- höfn sinni stígur hann út fyrir cndur- tekningu hversdagsins og verður að cinstaklingi. Diderot var mun efa- gjarnari fjórum öldum síðar. Sögu- hctja hans, Jacqucs, flekar unga stúlku og gjörist drukkin af víni; hún cr lúbarin af föður sínum og skráir sig í hersveit af einskærri þrjósku - í fyrstu orrustunni er hún skotin í hnéð. Þcssi söguhctja hcldur í upp- hafi að ástarævintýri sc í uppsiglingu cn uppskcr líkamlcg örkuml; hún stað- festir ekki sjálfa sig með cigin athöfnum - eða mcð orðum Kúndera: Maðurinn vonast til aö finna mynd sína í tiltekinni athöfn cn kcmst að raun um að myndin cr af öðrum manni. Skáldsagan hlaut að leita sjálfsins annars staðar. Henni var nauðugur einn kostur að snúa augliti sínu frá sýnilegum heimi atburða og athafna að ósýnilegum hugarheimi mannsins. Það gerðist um miðja 18. öld að mati Kúndera. Um það leyti uppgötvaði Richardson bréfsöguformið þar sem persónur játa hugsanir sínar og kcnndir. Skáldsagan lagði af stað í mikið ferðalag sem enn stendur yfir, ferðalag um hugarheima mannsins. Kúndera cr þeirrar skoðunar að þessi lciðangur hafi náð hástigi sínu með Proust og Joyce. Þannig skilgreinir Joyce eitthvað sem er enn óáþreifan- legra en hinn glataði tími Prousts: augnablikið, andrána sem líður. Við fyrstu sýn virðist ekkert vera augljós- ara og áþreifanlegra en andartakið. Engu að síður rennur það sífellt milli fingra okkar eins og smákornaður sandur. Kannski harmleikur eða dep- urð lífsins sé í því fólgin. Á einu sek- úndubroti taka skilningarvit okkar við margbreytilegum áreitum sem okkur eru ýmist meðvituð cða ómeð- vituð, og skrúðfylking skynhrifa og hugsunarbrota glundroðast í gegnum höfuð okkar. Sérhvert augnablik er dálitill alheimur sem glatast á svip- stundu. Frásagnartækni Joyce má líkja við öfluga smásjá, ritar Kúnd- era, af því að hún stöðvar þetta kvik og leiðir augnablikið í ljós. Engu að síður lýkur leitinni að sjálfinu í þver- stæðu líkt og áður: Því öflugri sem að- dráttarlinsa smásjárinnar varð, þeim mun ógrcinilegra varð einstæði sjálfs- ins - linsan braut sálina í einfalda frumþætti sem sameiginlegir eru öllum mönnum. En sc cinstæði sjálfsins ckki að finna í innra lífi manncskjunnar, hvar cr þess þá að leita? Er yfirleitt hægt að ná tökum á sjálfinu? Svar Kúndera cr neikvætt. Að hans dómi lýkur leit- inni ávallt í tvístringi cða þversögn. Kafka var mcðvitaður um þctta, ritar Kúndera, hann valdi sér því leið að sjálfinu scm var fullkomlega óvænt og
Beinir tenglar