Hvað um það. Fyrir rökvísi sína veita skáldsögur og leikrit skilning á fólki þótt þau scgi engan sannleika heldur séu uppspuni frá rótum. Ibsen er miklu vísindalegri en Freud. Það er af þessum ástæðum sem ég hef ein- hvers staðar komizt svo að orði að sálfræðinemar, verðandi tilsjónarfólk vandræðabarna, þroskaheftra og geð- veikra, ættu að lesa Ibsen, Dostojef- skí og Halldór Laxness cn ckki kennslubækur og fræðirit um það sem engin fræði eru. III Er kenningin rétt? Ég þykist nú hafa sýnt fram á að það sé óréttlætanlegt að rekja sannleiks- kenninguna um skáldskap til Aristó- telesar. Hvert þá á að rekja hana hef ég ekki hugboð um. Ég er ekki maður til að fást um það. Það er heldur að ég spyrði: hefur Aristóteles, eins og ég skil hann, á réttu að standa? Ég held það, svo langt sem orð hans ná. En hann er auðvitað að hugsa um gríska harmleiki en ekki um íslendingasögur eða rússneskar skáldsögur frá síðustu öld. Og hann er ekki í þessum orðum að hugsa um ljóðrænan kveðskap sem fullt var af í kringum hann, ástarljóð og drykkjusöngva. Hvað um sannleikskenninguna yfir- leitt? Skiptir sannleikurinn einhverju máli í skáldskap? Af hverju vilja menn til dæmis endilega hafa fornsög- urnar sannar? Sjálfum finnast mér þær vera miklu merkilegri en ella, og Landnáma líka, ef þær eru tilbúning- ur. En annað þótti Helga á Hrafn- kelsstöðum. Einhvern tíma á árunum kom hann á fund í félagi íslenzkra fræða þar sem Halldór Laxness hafði framsögu um Vínland hið góða og skyld efni. „Hver er sjón þess manns", spurði Helgi í ræðu á fundin- um, „sem kemur ekki auga á Ólaf konung og kappa hans við Svoldur en greinir svo lús í Haraldi hárfagra?" En hinkrum við: það sem Helgi var að fara fram á var ekki skáldlegur sannleikur af neinu tæi heldur venju- legur sannleikur. Sannleikskenningin um skáldskap kveður ekki á um venjulegan sannleika, heldur trúir hún því að til sé skáldlegur sannleikur sem sé einhvern veginn annars eðlis og æðri en venjulegur sannleikur og geti jafnvel auðveldlega stangazt á viö hann. Eins trúa tvöfeldningar í kristindómnum því að til séu trúarleg sannindi sem geti brotið í bág við hversdagsleg eða vísindaleg sannindi þannig að það sé trúarlega satt að Kristur hafi risið frá dauðum þó að hitt séu almenn ósannindi, og öld- ungis ótrúleg hverjum heilvita manni, að lík rísi nokkurn tíma kvikt úr gröf sinni. Ég held að þessi kenning sé röng, bæði um skáldskap og kristindóm. Ég er ekki á móti henni vegna þess að ég held að Aristótcles hafi verið á móti henni, heldur vcgna þess að cg held að það sé bara til einn sannleikur. Þessi eini sannleikur er sá sem við kennum börnum að scgja, sá sem við viljum að standi í fréttablöðum og skólabókum. Þcssu fylgir meðal ann- ars að það er ekkert sérstakt til sem heitið gæti vísindalegur sannlcikur fremur en til er skáldlegur eða trúar- legur sannleikur. Það er jafnsatt, og satt í sama skilningi, að efnið er gert af eindum, að crfðastofnarnir cru kjarnasýrur og að íslenzki fáninn er þrílitur eins og sá franski. Að þessari cinhyggju um sannlcikann hníga marg- vísleg rök sem menn geta sótt til margra fremstu heimspekinga samtím- ans eins og þcirra Peters Geach og Vans Quines, eða til heilags Tómasar frá Akvínó ef þeir kjósa það hcldur. Ég ætla ekki að fara út í þessi heim- spckilcgu rök hér og nú, hcldur biðja fólk að hugleiða einhyggjuna í ljósi fáeinna dæma úr skáldskap. Ég varð vitni að því sem barn að kona nokkur, myndarleg ljósmóðir austan af fjörðum, ncitaði að taka í höndina á Halldóri Laxness þegar hann var kynntur fyrir henni, á þcim forscndum að hann hcfði logið lúsinni upp á þjóðina. Áður hafði andans maður úr sveit haldið því fram á prenti að það væri rógburður Hall- dórs að lús væri til á íslandi. Halldór svaraði fullum hálsi: Síðustu heilbrigðisskýrslur sýna samt, að hér í Reykjavík skiptir lúsugt fólk þúsundum - barnaskólar höfuðstaðarins eru morandi í lús og í ýmsum stærri kauptúnum landsins, og frægum sveit- um, sýna skýrslur að 75-80% skóla- barna eru lúsug, en það virðist benda til þess, að meginhluti heimila í héruðum þessum og kauptúnum séu lúsug/' Ég hygg að hér sc komin frægasta deila um satt og logið í íslenzkri bók- menntasögu tuttugustu aldar, ásamt með deilunni um sanngildi fornsagn- anna, og sannleikurinn sem um var að tefla var ekki neinn skáldlegur sannleikur heldur venjulegur sann- lcikur cins og í heilbrigðisskýrslum. Almennt talað getur skáldsaga gefið rétta eða ranga mynd af lífinu í rcyk- vísku braggahvcrfi eftir stríð, eða málaferlum norður í landi fyrir alda- mót, ekki síður en blaðagreinar og sögubækur geta það. Og ef hún gefur rétta mynd fremur en ranga þá er myndin rétt í nákvæmlega sama skiln- ingi og blaðagreinarnar og sögubókin cru réttar. Sá er munurinn - einn munurinn - á skáldskap og blaða- mennsku að blaðamaður á að fara rétt með, og það er vond blaða- mcnnska ef hann gerir það ckki. Skáldskapur er hins vegar hvorki betri né verri sem slíkur þótt farið sé rangt með, ýkt eða fellt undan, að meira eða minna leyti. Kvæðið eftir Philip Larkin, sem var til skamms tíma lárviðarskáld Breta, hefst á þessu erindi: They fuck you up, your mum and dad. They may not mean to, but thcy do. They fill you with the faults they had And add somc cxtra, just for you.' B
Beinir tenglar