Teningur

						SKALDSKAPUR  OG  SANNLEIKUR

Er þetta satt eða ósatt? Sannleikur-

inn er sá að það er hvorki satt né

ósatt. Það er dálítið til í því. Nóg til

þess að það er afskaplega vel þegið,

að minnsta kosti á vissum aldri. Það

er eins og að sigra heiminn hjá Steini

Steinarr:

Að signi heiminn er eins og að spila á spil

með spekingslegum svip og taka í nefið.

Þetta má til sanns vegar færa því

allt er eins og allt. En síðar kemur:

Og þótt þú tapir, það gerir ekkert til,

því það var nefnilega vitlaust gefið.8

Satt eða ósatt? Eins og hjá Larkin

er dálítið til í því, og það er vel þegið

við vissar kringumstæður. En ég sé

ekki betur um þessi kvæði þeirra

Larkins og Steins að þau séu góð

kvæði einmitt að því marki sem þau

eru ósönn en alls ekki í neinu hlutfalli

við það hvað þau eru sönn.

En ég skal ekki gleyma því að það

eru líka til kvæði sem eru sönn og

jafnvel falleg af því að þau eru sönn:

„Blessuð sólin elskar allt" er svoleiðis

kvæði hér norður frá þótt til séu þeir

staðir á jörðinni þar sem „Bölvuð sól-

in brennir allt" ætti betur við. Jón Þor-

steinsson á Arnarvatni yrkir:

Gleði vor er hin rauða rós,

sem rjóðar vcikan og bleikan;

það er hún scm leiðir í Ijós

lífið og ódauðleikann.

Og hvort sem ég leggst með logandi vfn

í laut, eða á hinzta beðinn,

svæfillinn minn og sængin mín

sértu mér, blessuð gleðin.9

Þetta er auðvitað bæði fallegt og

satt, og meðal annars fallegt af því að

það er satt.

Svo það vottar vissulega fyrir sann-

leika í skáldskap, jafnvel í ljóðrænum

kvæðum og má þá nærri geta um raun-

sæjar skáldsögur. En sá sannleikur er

ekki skáldlegur sannleikur heldur

eins venjulegur sannleikur og verið

getur.

IV

Niðurlag

Það er önnur hlið á þeirri kenningu

að skáldskapur láti í ljósi æðri sann-

indi en sú sem veit að sannleikanum

og ég hef einbeitt mér að um sinn.

Hún er sú að skáldskapur hafi eðli

yfirleitt, hvort sem það er talið vera

að leita sannleikans, opinbera fegurð-

ina, bæta siðina, rækta tunguna eða

guð veit hvað. Mig langar til að geta

þess að lokum að ég er jafnmikið á

móti eðhstrú um skáldskap eða list

yfirleitt og ég er á móti því að sann-

leikurinn sé margfaldur. Það er ekk-

ert heimspekilegt svar til við spurn-

ingunum „Hvað er skáldskapur?" eða

„Hvað er list?" Ef einhver vill endi-

lcga vita þetta þá á að fara með fáein

kvæði fyrir hann og sýna honum

nokkrar myndir, og syngja svo og

spila þegar það er búið.

1.   Vilmundur Jónsson: „Valtýr á grænni

treyju" í Með hug og orði I, Iðunn,

Reykjavík 1985, 247.

2.   Archibald Mac Leish: „Skáldið og blaða-

maðurinn", Félagshréf17, Almennabóka-

félagið, maí 1960, 39-52.

3.   P.B. Medawar: „Sciencc and Litcrature"

í The Hope of Progress, Mcthuen,

London 1972, 18-37. Svar Johns Hollo-

ways og svar Mcdawars við því standa á

bls. 39-56 í sömu bók.

4.   Aristóteles: Um skáldskaparlistina, Hið

íslenzka bókmenntafélag, Reykjavík

1976, 59.

5.   Halldór Kiljan Laxness: „Minnisgreinar

um fornsögur" í Sjálfsögðum hlutum,

Helgafcll, Reykjavík 1962, 51.

6.   Halldór Laxness: „Fylliraftar og lúsa-

blesar" í Vettvángi dagsins, Helgafell,

Reykjavík 1962, 290.

7.   Philip Larkin: „This Be the Verse" í

High Windows, Faberand Faber, London

1974, 30.

8.   Steinn Steinarr: „Að sigra heiminn" í

Kvæðasafni og greinum, Helgafell,

Reykjavík, 1964 133.

9.  Jón Þorsteinsson: „Glcðin" í Ljóðum,

Isafoldarprentsmiðja, Reykjavík 1960,

84.

B