Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Teningur

PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |


Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Teningur

						RITDOMAR
UNDIR HAMRINUM
HUNGURVERÖLD HREPPSTJORANS
I
Það er sagt að hann hafi eitt sinn í
hagræðingarskyni brugðið eggjárni á
lík hreppsómaga nokkurs sem reynd-
ist of leggjalangur í kistuna. Þessi
maður hét Hallgrímur Jónsson og var
hreppstjóri á Akranesi er leið að lok-
um seinustu aldar. Hann var á undan
sinni samtíð og átti frumkvæði að
stofnun barnaskóla þar um slóðir árið
1880, hann var alþingismaður og
byggði fyrstur timburhús á Skaga,
hann var höfðingi í sinni sveit - hann
stytti dauða hreppsómaga og ofsótti
fátækar ekkjur; hann var íslenskur
valdsmaður.
Hallgrímur þcssi er mikilvæg per-
sóna í heimildarriti er nefnist Hall-
grímur smali og húsfreyjan á Bjargi.
Söguþáttur úr Borgarfirði (1946).
Höfundur er Þorsteinn frá Hamri.
Þáttur þessi er að miklu leyti reistur á
tveimur óútgefnum handritum; ann-
ars vegar er um að ræða sögu Níelsar
skálda um Hallgrím Helgason, ungan
mann sem komst í kynni við huldar
vættir á seinustu öld - og hins vegar
minningasyrpu Benedikts Tómasson-
ar sem var dóttursonur Hallgríms,
sonur Kristrúnar á Bjargi. Sögur
þessara feðgina mynda uppistöðu
þáttarins auk þess sem dregin er upp
nákvæm mynd af hversdagslífi í borg-
firskri sveit á seinni hluta síðustu
aldar.
Það er enginn nútímalegur tvístring-
ur í þcssum texta. Hann cr þéttur í
sér, fyllt er upp í hvcrn krók og kima
- einstakar myndir eða örsögur eru
studdar staðreyndum og gætt hófs í
hvívetna - jafnvel um of á köflum.
Stundum er eins og höfundur sé full
hlédrægur gagnvart  heimildum sín-
um, einkum framan af sögu. Hvað sem
því líður vekur textinn kennd heil-
leika og festu; að baki honum býr ein-
hvers konar reynsla sem kemur manni
eins og mér úr jafnvægi - ég hélt
löngum að hún væri okkur glötuð; að
lífið væri brotakennt og laust í rásinni.
Kannski hefur sú tilfinning ekkert
breyst að ráði - en texti Þorsteins
sýnir svo ekki verður um villst að til
er annars konar líf en það sem við
höfum komist að samkomulagi um að
sé eftirsóknarvert og kjarnast kannski
í þremur hugtökum: spennu, tíma-
leysi og sjálfsdýrkun; að það er ekki
með öllu móti glatað - að það er
möguleiki okkar hér og nú. Það er
einkum tvennt sem vekur þessa kennd:
málfar textans og tímanleiki hans.
Stíllinn er einkennilega þjappaður og
fast riðinn; það er allt einhvern veg-
inn óhagganlegt - öðruvísi verður
það ekki sagt; líkingum og skáldlegu
málskrúði er haldið í skefjum - frá-
sögnin streymir fram eins og af sjálfri
sér. Ljóðrænan er eigi að síður
skammt undan. Fyrir kemur að stað-
reyndasyrpur eru rofnar af ljóð-
rænum gullfleygum eins og hér: „Saga
þessi hvarflar nú brátt úr bugðóttri og
hálfgleymdri smalaslóð í inndölum,
og fer að síast selta í vindinn". En þó
að ríki ró á yfirborðinu má greina
þungan undirstraum sem einstaka
sinnum klýfur yfirborðið. Hin lág-
væra rödd höfundarins er þykk af holl-
um og góðum þjósti, til dæmis í lýs-
ingunni á uppboði Bjargs: „Slíkur
blær af helju umlykur uppskrift bús-
ins og uppboðsþingin 1882 að munn-
tamar líkingar sem menn draga stund-
um   af  hrægömmum   ná   þar   varla
festu". Bilið er oft mjótt á milli skrá-
setjarans og prédikarans - enda er
vitnað í Jón Vídalín: „Hin grimmu
villidýrin á mörkinni hafa sinn vissan
skammt, og þau taka ekki bráðina
nema hungruð. En græðgi hins fé-
gjarna tekur aldrei enda... Hann
undirþrykkir ekkjuna og rænir hinn
föðurlausa". Sennilega eru allir textar
sjálfsmyndir að einhverju leyti -
sannleiksvilji okkar og gildismat ráða
því hvernig vitneskjan er sett fram,
hvort sem fengist er við skáldskap
eða sagnfræði.
Það hafa ótal bækur verið skrifaðar
um þjóðlíf nítjándu aldar; þó hygg ég
að menn hafi veitt innri þráðum þess
full lítinn gaum, því sem tengdi
saman reynslu fólks og gæddi hana
merkingu - það var ekki bara guðs-
trúin, verslunin eða drottinhollustan.
Þetta var segulbundið þjóðlíf í þeim
skilningi að menn tengdust hverjir
öðrum og fyrri kynslóðum í gegnum
blóðbönd og návistir af einhverju
tagi. Reynsla fólks var að miklu leyti
reist á ættfærslu eða öllu heldur: hún
tryggði merkingu þess og stöðu í ver-
öldinni. Ættlaus maður var valdlaus
maður, tímalaus maður - hann var
nánast ónáttúrlegt afbrigði. Með
öðrum orðum: Blóðböndin hnýttu
samfélagið saman. Af þcssum sökum
er mikið um nafnarunur og ættfærslur
í texta Þorsteins. Oft er litið á slíkt
sem ónauðsynlegt skraut, málaleng-
ingu eða merkingartöf. Það er mikill
misskilningur. Staðreyndasyrpur Þor-
steins eru merkingarbrunnur; sér-
hvert nafn, ártal og staðarheiti skiptir
máli. Þjóðlífið var reist á slíkum
merkingarstoðum.
B
					
Fela smįmyndir
Kįpa I
Kįpa I
Kįpa II
Kįpa II
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Kįpa III
Kįpa III
Kįpa IV
Kįpa IV