RITDOMAR UNDIR HAMRINUM HUNGURVERÖLD HREPPSTJORANS I Það er sagt að hann hafi eitt sinn í hagræðingarskyni brugðið eggjárni á lík hreppsómaga nokkurs sem reynd- ist of leggjalangur í kistuna. Þessi maður hét Hallgrímur Jónsson og var hreppstjóri á Akranesi er leið að lok- um seinustu aldar. Hann var á undan sinni samtíð og átti frumkvæði að stofnun barnaskóla þar um slóðir árið 1880, hann var alþingismaður og byggði fyrstur timburhús á Skaga, hann var höfðingi í sinni sveit - hann stytti dauða hreppsómaga og ofsótti fátækar ekkjur; hann var íslenskur valdsmaður. Hallgrímur þcssi er mikilvæg per- sóna í heimildarriti er nefnist Hall- grímur smali og húsfreyjan á Bjargi. Söguþáttur úr Borgarfirði (1946). Höfundur er Þorsteinn frá Hamri. Þáttur þessi er að miklu leyti reistur á tveimur óútgefnum handritum; ann- ars vegar er um að ræða sögu Níelsar skálda um Hallgrím Helgason, ungan mann sem komst í kynni við huldar vættir á seinustu öld - og hins vegar minningasyrpu Benedikts Tómasson- ar sem var dóttursonur Hallgríms, sonur Kristrúnar á Bjargi. Sögur þessara feðgina mynda uppistöðu þáttarins auk þess sem dregin er upp nákvæm mynd af hversdagslífi í borg- firskri sveit á seinni hluta síðustu aldar. Það er enginn nútímalegur tvístring- ur í þcssum texta. Hann cr þéttur í sér, fyllt er upp í hvcrn krók og kima - einstakar myndir eða örsögur eru studdar staðreyndum og gætt hófs í hvívetna - jafnvel um of á köflum. Stundum er eins og höfundur sé full hlédrægur gagnvart heimildum sín- um, einkum framan af sögu. Hvað sem því líður vekur textinn kennd heil- leika og festu; að baki honum býr ein- hvers konar reynsla sem kemur manni eins og mér úr jafnvægi - ég hélt löngum að hún væri okkur glötuð; að lífið væri brotakennt og laust í rásinni. Kannski hefur sú tilfinning ekkert breyst að ráði - en texti Þorsteins sýnir svo ekki verður um villst að til er annars konar líf en það sem við höfum komist að samkomulagi um að sé eftirsóknarvert og kjarnast kannski í þremur hugtökum: spennu, tíma- leysi og sjálfsdýrkun; að það er ekki með öllu móti glatað - að það er möguleiki okkar hér og nú. Það er einkum tvennt sem vekur þessa kennd: málfar textans og tímanleiki hans. Stíllinn er einkennilega þjappaður og fast riðinn; það er allt einhvern veg- inn óhagganlegt - öðruvísi verður það ekki sagt; líkingum og skáldlegu málskrúði er haldið í skefjum - frá- sögnin streymir fram eins og af sjálfri sér. Ljóðrænan er eigi að síður skammt undan. Fyrir kemur að stað- reyndasyrpur eru rofnar af ljóð- rænum gullfleygum eins og hér: „Saga þessi hvarflar nú brátt úr bugðóttri og hálfgleymdri smalaslóð í inndölum, og fer að síast selta í vindinn". En þó að ríki ró á yfirborðinu má greina þungan undirstraum sem einstaka sinnum klýfur yfirborðið. Hin lág- væra rödd höfundarins er þykk af holl- um og góðum þjósti, til dæmis í lýs- ingunni á uppboði Bjargs: „Slíkur blær af helju umlykur uppskrift bús- ins og uppboðsþingin 1882 að munn- tamar líkingar sem menn draga stund- um af hrægömmum ná þar varla festu". Bilið er oft mjótt á milli skrá- setjarans og prédikarans - enda er vitnað í Jón Vídalín: „Hin grimmu villidýrin á mörkinni hafa sinn vissan skammt, og þau taka ekki bráðina nema hungruð. En græðgi hins fé- gjarna tekur aldrei enda... Hann undirþrykkir ekkjuna og rænir hinn föðurlausa". Sennilega eru allir textar sjálfsmyndir að einhverju leyti - sannleiksvilji okkar og gildismat ráða því hvernig vitneskjan er sett fram, hvort sem fengist er við skáldskap eða sagnfræði. Það hafa ótal bækur verið skrifaðar um þjóðlíf nítjándu aldar; þó hygg ég að menn hafi veitt innri þráðum þess full lítinn gaum, því sem tengdi saman reynslu fólks og gæddi hana merkingu - það var ekki bara guðs- trúin, verslunin eða drottinhollustan. Þetta var segulbundið þjóðlíf í þeim skilningi að menn tengdust hverjir öðrum og fyrri kynslóðum í gegnum blóðbönd og návistir af einhverju tagi. Reynsla fólks var að miklu leyti reist á ættfærslu eða öllu heldur: hún tryggði merkingu þess og stöðu í ver- öldinni. Ættlaus maður var valdlaus maður, tímalaus maður - hann var nánast ónáttúrlegt afbrigði. Með öðrum orðum: Blóðböndin hnýttu samfélagið saman. Af þcssum sökum er mikið um nafnarunur og ættfærslur í texta Þorsteins. Oft er litið á slíkt sem ónauðsynlegt skraut, málaleng- ingu eða merkingartöf. Það er mikill misskilningur. Staðreyndasyrpur Þor- steins eru merkingarbrunnur; sér- hvert nafn, ártal og staðarheiti skiptir máli. Þjóðlífið var reist á slíkum merkingarstoðum. B
Beinir tenglar