Tímakenndin virðist hafa verið önnur en nú þekkist; menn lifðu í náttúrlegum tíma sem miðaðist við kynslóð og búsetu, ferli náttúru, gras og fisk; saga landsins og saga fólksins urðu ekki sundur greindar - náttúran og manneskjan áttu sér sameiginleg kennileiti; búferli, veðurfar, hamfar- ir, hringrás kynslóða. Þessi tíma- kennd hefur annarleg áhrif á þann sem þetta skrifar; ætli tími okkar hafi ekki löngu slitnað úr tengslum við blóð og jörð, ætt og náttúru. Við sækjum tímamörk okkar miklu held- ur til hluta og orðræðna; það er sam- félagið sem mælir hverjum og einum tíma en ekki náttúran. Enginn má misskilja orð mín - það var nóg af grimmd og hörðum örlögum í þessu samfélagi; jörðin og hafið heimtu sinn toll - „og varð þarna í einum dyn mikið mannhrun með kunnugum", rit- ar Þorsteinn - lífið var örðugt og háskalegt; menn voru vondir hverjir við aðra, níðst var á smælingjum alveg eins og nú á tímum. Þó er eins og það hafi verið annar bragur á grimmdinni þá. Einhvern veginn er það svo að fólsk- an, rangsleitnin og ofbeldið vekja fremur forvitni okkar en góðvild og manngæska - hið djöfullega í mann- lífinu: þar sem siðrænir fjötrar falla af manneskjunni og hún birtist okkur nakin í sjálfselsku sinni og illfýsi. Þannig fer mér við lestur þessarar bókar; söguhetja hennar, gæðakonan Kristrún á Bjargi, megnar ekki að fanga athygli mína - hið eina sem ég sé er andstæðingur hennar, Hallgrím- ur hreppstjóri. Sagt er að ekkert sumar í sögunni hafi verið líkara vetri en það sem í hönd fór. Þann fimmtánda júní kom Hallgrímur að Bjargi við annan mann; þeir voru komnir til að sækja kvíguna og leiða hana til slátrunar. A hlaðinu mættu þeir Kristrúnu hús- freyju. Sonur hennar lýsir því sem síðan fór fram: „Móðir mín fór þá til hans og bað hann einu sinni enn að lofa sér að halda kvígunni. Þarna stóð hún á hlaðinu fyrir framan bæinn mcð öll yngstu börnin sér við hlið; samt gat þessi þungyrti Hallgrímur sagt nci og endurtók það að þau færu öll á sveitina. Ég man þetta svo vel, að við óvitarnir litum upp til mömmu og sá- um að hún grét, svo við fórum að gráta líka. Hún sagði til Hallgríms: „Margt hefur þú mér þungt gert, en þetta var það þyngsta". Síðan geng- um við í bæinn." Kristrún þessi átti cllefu börn og eitt þeirra sinnisveikt, þau yngstu sex í ómegð; húsbóndinn hafði dáið í marsmánuði - búið var að selja allar cignir búsins, það var nán- ast ekkert eftir. Daginn áður hafði Hallgrímur hrcppstjóri sölsað undir sig Bjargslóðina með frekju og hót- unum. Það stckkur út á manni vondur sviti, blótsyrði hrýtur af vör - og á einu augabragði verður hógvær sögu- þulur að aðsópsmiklum fordæmanda er vitnar í Vídalín. Hér er sögð saga sem legið hefur í þagnargildi á Vest- urlandi enda varpar hún sérkennilegu ljósi á héraðsleiðtoga, alþingismann og menningarfrömuð. Þannig er ekk- ert minnst á þessar aðfarir í opin- berum skjölum samtímans; gerðist nokkuð á Bjargi þetta kalda vor? Og fræðimenn hafa haldið hlífiskildi yfir Hallgrími; ekkert er minnst á myndar- skap hans í Borgfirskri blöndu. Mcð öðrum orðum: Það er eins og þetta hróplega ofbeldisverk hafi hulist svörtum þagnarmekki sem Þorsteinn verður fyrstur til að rjúfa. Texti hans sýnir að sumt geymist betur í þögn- inni og orðlcysunni en það sem fært er þegar í stað í letur. Illvirkinn kemst ekki undan ódæðisverki sínu fremur en ómaganum sem hann skar ofan í líkkistuna forðum. Maður hlýtur að spyrja sjálfan sig: Hvers konar maður var þetta? Því má ekki gleyma að Hallgrímur hrepp- stjóri var afsprengi tíðaranda sem var að líða undir lok á seinni hluta nítj- ándu aldar. Margir voru enn á valdi hugmyndamynsturs þar sem iðjuleysi og fátækt, synd og eymd voru lögð að jöfnu; mcnn uppskáru eins og til hafði vcrið sáð, þeim var ekki vork- unn - hungur og örbirgð voru á ein- hvern hátt afleiðing af gerðum manna. Þetta hugmyndamynstur átti sér djúpar rætur í reynsluheimi krist- indómsins - og birtist okkur í harðvít- ugum refsirétti átjándu aldar um öreiga, húsganga og laust fólk. Á þessum tíma gat kristinn maður hæg- lega verið grimmur og miskunnarlítill án þess að slíkt væri í andstöðu við guðrækni hans; það var í sjálfu sér fátt eðlilegra. í raun er ekki hægt að bera seinni tíma hugmyndir um mannúð og miskunn að þessu samfé- lagi; stritið, harkan og fátæktin voru óhjákvæmilegt hlutskipti fólks - cnda segir í Biblíunni: „... sé jörðin bölvuð þín vegna; með erfiði skalt þú þig af henni næra alla þína lífdaga; þyrna og þystla skal hún bera þér, og þú skalt eta jurtir merkurinnar." í ljósi þessa ber að skilja harðýðgi einstakra vald- hafa; veraldarhrungrið varð að hafa sinn gang. Engu að síður er ljóst að Hallgrímur hrcppstjóri hefur gengið of langt. Það er einhver maðkur í mysu valdsins. Hallgrímur hefur kannski átt cinhvcrra harma að hcfna; það má gera sér það í hugar- lund. En séu aðrar sögur um hann hafðar í huga getur niðurstaðan ckki orðið önnur en sú að hann hafi stjórn- ast af fégræðgi. Náttúrleg harðneskja gengur út í öfgar og verður að skefja- lausri fólsku. Þetta er gömul saga og ný; hún er að gerast fyrir augum okkar, frá degi til dags - samt er eins og hún hafi annan tón en áður fyrr; ofbcldið hefur glatað siðrænni merkingu sem réttlætti það fyrrum - hreppstjórinn stendur uppi berstrípaður í græðgi sinni og hræsni, sem tákn fólsku er hringsnýst um sjálfa sig og ekkert annað. Hann sker útlimi af dauðum hreppsómaga og níðist á bjargarlausri ckkju; hann er öflugur talsmaður | :;:"
Beinir tenglar