UNDIR HAMRINUM yfir, þcgar tungutakið er varla nema fáeinir morknir leppar, á tímum þegar allt á að gerast strax og ekkert má bíða, þegar skipun dagsins cr: lít- í 11 texti, stórar myndir (og allt í lit), fyrirstöðulaust lcsmál, augljós skila- boð, á tímum þegar skipulögðum morðum, tortímingu og logandi hatri er slegið upp í blöðum og sjónvarpi sem hverri annarri Kóka Kóla-auglýs- ingu eða snúið uppí jólatrés- skemmtun þarsem jólasveinninn kcmur fljúgandi á B-52 með alla pakkana - á slíkum tímum cr auðvelt að trúa því að listin sé dægurmálaút- varp - hringriða þjóðlífsins, allífsins - að hún sé salerni þarscm öllu má sturta niður, sc Narkissos að dásama eigin spegilmynd í litfagurri olíubrák lind- arinnar. En ef saltið dofnar, mcð hverju á þá að sclta það? Vitundin, líkaminn og sálin eru eitt; listin, jörðin, maðurinn og guð- dómleiki lífsins eru eitt. Og fiskur og íslcnskar bókmcnntir. Allt er eitt. Eins og frú Súmí sýndi frammá liggur ekkert á, austanvindurinn og veturinn koma þegar þeirra tími rennur upp. Aðeins tvennt í lífinu vcrður í einni svipan: tilurð þess og endalok. Eftir öðru þarf að bíða; það sem helst átti að gerast í gær, gerist í fyrsta lagi á morgun, þó varla fyrren eftir mörg ár, kannski aldir. Án bið- lundar, seiglu og þolinmæði verður lífið skræpótt milljónmyndskeiða auglýsing sem er búin áðuren hún byrjar, úrelt áðurcn hún kemst í tísku, dauð áðuren hún lifnar. Án eirðar og úthalds nennir ckki nokkur maður að lesa bækur sem ekki lúta skipun dagsins. Það heyrast æ fleiri sögur af útgcf- endum scm fara þess á leit við höfunda að þeir cinfaldi texta sína, poppi þá upp, geri þá aðgengilegri lcsendum sekúnduþjóðfélagsins, söluhæfari, djarfari, hispurslausari... En ef saltiö dofnar, mcð hverju á þá að selta það? „Ræða yðar sé ætíð ljúfleg og salti krydduö, til að þér vitið, hvcrnig þér cigið að svara hverjum einum." „Niðamyrkur, nístandi heljugrár kuldi, tóm ofið úr flöktandi hvirfingu ljósa, er rofna skyndilega í miðju og umhverfast í hring, þar sem titrandi tvær bylgjur er líkt og lcika á sama streng skella saman, skilja í háværum nötrandi hvelli, þögn." Þannig hefst „sköpunarsaga" Þor- varðar Hjálmarssonar (f. 1957) í bók hans Háska og skuld sem út kom 1989. Síðan segir frá því hvernig jörðin hlýtur smámsaman lögun, lit og ilm; þar ríkir eining og munúð. Úr hafinu rís maðurinn og helgar líf sitt hlut nokkrum sem hann lcggur alla atorku sína í að smíða; og hluturinn gnæfir æ hærra til himins og varpar skugga sínum á ströndina og manninn. Þcgar maðurinn lítur verk sitt eflist sjálfstraust hans og honum finnst hann ckki lcngur undirgefinn náttúru- öflunum; hefur öðlast guðlegan mátt. Hann undi í alsælu þartil dag cinn að hann veitti athygli undarlegum purp- uralitum boga á himnum „og sjöstjörn- unni sem fylgdi honum." Fáeinum andartökum síðar rís eitthvað úr haf- djúpunum, hulið mistri og reyk. í sömu svipan fæðist fyrsti óttinn, brýst út í ofsahræðslu; maðurinn flýr í ofboði til fjalla. Hann gerir sér ból á öræfum en tekur brátt að eiga við um- hverfið, grefur eftir vatni, brýtur land til ræktunar, skapar, cr alltaf að skapa. En sáðkorn ótta og efa hafði skotið rótum í brjósti hans og nísti hann á kyrrum stundum; hann fcr að heyra uggvænleg högg neðanaf strönd- inni. í kafla sem heitir Öld óttans segir að þá hafi óttinn lagst yfir mörk- ina, frá hyldjúpum hafsins og víðern- um himinhvolfsins borist fyrirboðar um tortímingarþrá. Þessi þrá leiðir manninn til strandar þarsem hann sér ókennilegt margstrent bákn sem vekur hjá honum nýar kenndir: andúð og viðbjóð - hvorttveggja sprottið af ótta hans; honum finnst þctta fcrlíki drottna yfir scr og skilur að það cr ekki orðið til af sjálfu sér. Það hlaut að vera annar maður - og mciri fyrst sá gat byggt slíka ófreskju, vakið slíkan ótta og andúð. Manninn þyrstir í brennandi sólskininu og lýtur niðrað tærum læk til að drckka: „Á svipstundu sundraðist vatnsborðið undan andliti mannsins, bylgjaðist í ótal brot og hann fann að hann var ckki cinn, sá á vatninu flöktandi mynd af öðrum manni hinum megin lækjarins, hann leit snöggt upp bcint í stingandi augu er mættu hans og hvörfluðu ekki af honum. Það var eins og lækurinn yrði allur úr glcri, spegilmyndir þeirra mættust á lygnu yfirborðinu og urðu að hafi, eldi blöndnu, glerhafi er skalf og titraði af ógn þcssara bandingja hatursins, er nú stóðu augliti til auglitis og biðu færis að lita hið ófrjóa haf blóði." Og þeim lýstur saman í baráttu uppá líf og dauða, bardaga sem vitanlega var ekki hægt að vinna, þeir slitu hjörtun hvor úr öðrum „og blóð þeirra rann í heitan sandinn." Þetta er þykkur texti sem þarf góðan tíma til að lesa sig í gegnum. Hann er líka táknrænn, morandi í frumtáknum einsog jörð, lofti, vatni og eldi í ýmsum myndum; textinn fær fyrir vikið trúarlegan blæ, verður að forneskjulegri spásögn um atburði samtímans. Langar málsgreinar með blæbrigðaríkri hrynjandi en þó jafnan höfugri, efla seiðmagn hans og gera hann sefjandi. Þannig hverfur lesand- inn inní orðin og samlagast þeim. En til þcss þarf að lesa vel; ekkert verður í einni svipan. Sá sem gefur sér tóm til að rýna í slíkan texta verður fyrir þeirri óvæntu reynslu að hitta fyrir sjálfan sig í líki aðalpersónunnar: alltí- | |)
Beinir tenglar