einhlítt að nútímaskáld hafi sett sig í þessar spá- mannlegu stellingar, en mörg þeirra aðhylltust þá speki sem Malraux dró eitt sinn saman eitthvað á þessa leið: Eftir að algildin höfðu glatast Vestur- heimi, stóð mannkynið andspænis örlögunum, fáránleikanum og skelfingunni. örlögin eru það sem við getum ekki umflúið, en þar sem allt okkar streð er barátta gegn hinu óumflýjanlega er það fáránlegt — þegar okkur verður það Ijóst fyllumst við skelfingu (eftir Hinchcliffe, s. 16). Látum þetta nægja um módernismann að sinni. Það hefur aðeins í framhjáhlaupi verið drepið á félagslegar kringumstæður og uppruna módernismans, og síst einsog vert væri. Jafnframt verður að hafa í huga að þær meginhugmyndir sem hér hafa verið nefndar birtast á ýmsum tíma, í ýmsum stefnum og hafa mismikið vægi hverju sinni í þróun módemismans. Þá þróun verð ég að láta liggja á milli hluta og deilur marxista um tak- markanir og möguleika módernismans því miður líka. í bili aðeins þetta: Módernísk Ijóðagerð innan þess ramma sem hér hefur verið dreginn upp, er að öllum líkindum á undanhaldi. Síðustu áratugi, og þó einkum síðasta áratug hefur þróun heimsmála knúið mörg skáld til að reyna að brúa þá gjá milli lýrísks sjálfs og samfélagsveruleika, sem einkenndi ,,eldri" módernisma. Við þá iðju njóta þeir auðvitað góðs af Ijóðrænum ávinningum fyrri skálda, og framhjá menningarrýni þeirra verður ekki gengið. Tengd þessu er viðleitni til að hætta að vera skáldið sem ræðir við sjálft sig, eða engan, og finna nýjar leiðir til að koma nýrri Ijóðlist á framfæri. Sjödægra — þá sökk hennar rím einsog steinn Módernísk Ijóðagerð verður ekki ríkjandi stefna í nágrannalöndum okkar fyrr en eftir seinna stríð, þó brautryðjendur hennar hafi þá sumir verið látnir. ísland virðist í þessu efni fylgja Danmörku, Noregi og Svíþjóð, en sænskumælandi Finnar eru vel á undan. Módernísk heimssýn eða hugmyndafræði") hafói að vísu gægst fram áður í nokkrum Ijóðum íslenskra skálda: Þar ber hæst Jóhann Sigurjóns- son sem hafði birt eftir sig nokkur kvæði í tíma- ritum, áður en ritsafn hans kom út 1940. En Tíminn og vatnið kemur ekki fyrr en 1948, Dymbilvaka Hannesar Sigfússonar ári síðar og Ljóð Sigfúsar Daðasonar 1951. Þá var brautin rudd, í þessum x) Hér verður ekki hjá því komist að hafa fyrirvara. Hugtakið hugmyndafræði er vandmeðfarið. öll hugmyndafræði, öll kerfi til skýringar á veruleikanum, er í eðli sínu einfóldun og þar með fölsun. En greina verður á milli lifaðrar hugmyndafræði, sem þirtir hugmyndir um áþreifanleik raunheimsins einsog fólk lifir hann, og hugmyndafræði ríkjandi stéttar, gerræðislegrar hug- nnyndafræði til skýringar á gerð samfélags, sem beinlínis blekkir og er tilbúin, þó hún notfæri sér þætti úr hinni lifuðu ídeólógíu. Afhjúpun hugmyndafræði er fólgin í að sýna eðli hluta og vensl þeirra, sem hið áþreifanlega yfirborð birtir ekki nema brenglað í okkar samfélagsgerð. Hér verður hugtakið jafnframt notað á pragmatiskan máta um það kerfi hugmynda, sem birtist í tilteknu skáldverki. verkum og eflaust fleirum má finna sterka módemíska drætti. Sjödægra kom út 1955. Mestu deilurnar um formbyltinguna voru þá afstaðnar, þó nokkrar bækur ífrjálsu formi höfðu komið út. 10 ár voru liðin síðan síðasta meiri háttar Ijóöabók kom frá Jóhannesi úr Kötlum. „Sól tér sortna" var hefðbundin, mörg löng kvæði full af réttlátri reiði og hugsjónaeldi — en bar samt vitni um stöðnun og það fann Jóhannes víst best sjálfur. Sama ár, 1945, byrjuðu kvæði Anonymusar að líta dagsins Ijós í Tímaritinu, 1948 komu út Ijóðaþýðingarnar „Annarlegar tungur" með sama höfundarnafni. 1955 hafði Jóhannesi lokið formbyltingunni á sjálf- um sér í bili, og gaf út Sjödægru undir eigin nafni. Form Ijóðanna verður til á svipaöan hátt og hjá frumkvöðlum hins alþjóðlega módernisma: í átökum milli algerrar háttleysu og hefðbundinna bragarhátta, sem hérlendis einkenndust af rími, stuðlum og hrynjandi. Ef lesandinn grípur nú snöggvast Sjödægru úr bókaskápnum sér hann þetta greinilega. Sum Ijóðin eru rímuð (Silfurlindin s. 7), sum hafa Ijóðstafi (Hinn fagri þræll s. 11), mörg hvoru tveggja (flest Ijóðin í Fyrstu bók). Nokkuð Ijóð eru ort undir fornyrðislagi, sjálfsagt til að leggja áherslu á tengslin við Völuspá. „Frjálst form" er mjög algengt, en oft er hrynjandinn þó bundinn einhverjum hætti. Tökum sem dæmi Ragnarök (s. 40) þar sem líkt er eftir eldgömlu ísa- fold: Sökk þér í bálsins haf reikula stjarna vor vesalings blinda jörð augasteinn minn. Raunar sýnast mér munu torfundin Ijóð í bókinni sem ekki hafa einhvem „ryþma". Upplesturinn, hljómurinn er enn ofarlega í huga Jóhannesar. Þættir formgerðarinnar eru líka breyttir frá fyrri Ijóðum, líklega fyrir áhrif módernískra aðferða í þeim efnum. Myndmál skipar meira rúm en áður. Taka má undir orð Óskars Halldórssonar: ,,í staðinn fyrir hljómgleði hins gamla brags kemur sjóngleði nútímaljóðsins (þó ekki alveg, innsk. mitt). Skáldið tekur að yrkja fyrir augað, hugskotssjónir lesenda, gerir myndina að tjáningarmiðli og lætur hana tala." (Ó. H., s. 133). Ræðumennska Jóhannesar frá fyrri bókum verður að víkja að miklu leyti. Ljóðin eru ekki jafn löng og úthverf og áður, þau eru miðleitnari. Jóhannes tekur þó ekki skrefið til fulls, tileinkar sér ekki vinnubrögð þeirra módernista sem lengst gengu. Myndhverfingar eru vissulega orðnar mjög algengar, en viðlíkingar eru líka margar: Ég flaug inn í hugskot fátæks manns sem frelsandi leiftur. (Hinn fagri þræll s. 11) vér kóngsþrælar vér krossþrælar dýfum árunum sem í bik (Næturróður s. 50)
Beinir tenglar