26) og Næturróður (s. 50) svo aðeins tvö séu nefnd. Hvað olli því þá, að bændaþjóðin sjálf íslending- ar varð þessu „dauða lífi" að bráð? Mér sýnist að samkvæmt Jóhannesi sé það fyrst og fremst heimsstyrjöldin og hemámið: „og landið er frá okkur tekið" segir í hinu tregafulla kvæði Systir mín góða ídali (s. 45). vér höfum svikið og stefnum að nýju til óminnisins (Börn Atlantiss s. 130) Þetta er staðfest enn frekar í upphafi 10. kafla Ijóðabálksins Mater dolorosa (s. 91): En þegar ég var orðinn stór kom hinn mikli dómsdagur: stríðsins vitfirrti logi æði gullkálfanna og mínir ungu bræður hetjur framtíðarinnar allt í einu voru þeir frosin lík í brunnu grasi. Þessi hugmynd um svik við sannleik sveitalífs og bændamenningar varpar nokkru Ijósi á glötunar- og saknaðarstef bókarinnar, sem áöan var drepið á. En það er fær leið til baka skv. Sjödægru. í Homo sapiens (s. 54) er talað um „Ijósríkið sem kemur", og svo er í fleiri kvæðum. Hvernig leiðin til hins sanna lífs verður rötuð er ekki höfuðatriði bókar- innar. Henni er fyrst og fremst ætlað að vera við- vörun: Við fljótum að feigðarósi. Þó er í bókinni kvæðið f Hoddmímisholti (s. 156), bjartur lokatónn verksins, og kvæðiö Eiður vor (s. 9), e.t.v. eina hvatningarkvæðið í gamla stílnum. Við eigum öll að standa vörð um ísland og sverjum að sameinast bezt þess sál þegar hættan er mest þarsegir jafnvel Gegn kalsi um framandi kvöð skal kynstofninn sjálfum sér trúr og gildi þjóðernislegrar baráttu en ítrekað í Mið- nætti í Keníu (s. 135). í Hoddmímisholti geymir óljósari hvatningu Ég legg í yðar lófa frelsistáknið og sameining um það virðist skipta mestu. Við get- um þá dregið hugmyndaheim bókarinnar, eða öllu heldur megindrætti hans, saman: Samfélag ástar<- samlífs við jörðina og sál landsins Sameining um frelsis- táknið þjóðernisleg barátta -Samfélag auðvalds, verslunar ------>-og hermennsku; falskt líf sem flýtur að feigðarósi hernám og heims- styrjöld: svik mannsins Því er svo við að bæta að þessi mynd er enn styrkt með tilvísun í goðsögur. Ljóð einsog Jesús Maríu- son (s. 26) og Eden (s. 133) vísa til hinnar kristnu hefðar. Þar með tengjast áðumefndar svika- og sektarhugmyndir hinni kristnu hugmynd um synd. Enda er mynstur kristnu goðsögunnar óneitanleg líkt ofanskráóu mynstri: Þaradís ^ líf Krists náð Guðs í spilltur heimur /N syndir Margar tilvísanir til goðsagnarinnar í Völuspá (s.s. Ragnarök og kvæðin í sjöundu bók) styrkja þessa mynd á svipaðan hátt, þó Kristur víki fyrir Baldri. „Baldr mun koma" segir í Völuspá, „Baldur hinn góði kemur" eru lokaorð Sjödægru. Með þessari úttekt er ekki hugarheimi allra kvæðanna lýst, en kannski meginatriðunum í hug- myndafræði verksins í heild. Sjödægra túlkar veruleika okkar aldar og sögu hennar sem mýtu, goðsöguleg átök góðs og ills. Við víkjum nánar að henni ílokaorðum. Afdráttarlausri sannfæringu sinni um gildi þjóð- legra verðmæta og ágæti bændamenningarinnar deilir Jóhannes ekki með módemistum hinna stærri þjóða, gildiskreppa hans er önnur en þeirra. Hann sér sönnum gildum ógnað, mörgum þeirra sýnast engin gildi sönn lengur. Heimur hans er líka annar en þeirra: Víst eru margar lýsingar á blóðugri vegferð mannkyns, en nær engar lýsingar á borg- arumhverfi nútímans, fáar myndir af firringunni ef svo má segja. En viðbjóðurinn á markaðssam- félaginu, á því að allir hlutir verði að vörum, er hins vegar sameiginlegur Jóhannesi og mörgum meisturum módernismans, þótt viðbrögðin séu ekki alveg á sömu lund. Þess sér raunar stað í fleiri Ijóðabókum Jóhannesar, að hann reynir að smíða kerfi, kenningar miklar um söguna og samfélagið. Margir módernistar voru hins vegar þeirrar skoð- unar að einmitt slíkar sértekningar hefðu engan sannleik að flytja lengur, a. m. k. ekki á sviði skáld- skapar. Að þessu leyti og reyndar líka hvað vinnu- brögð snertir, standa önnur íslensk skáld nær hinni módernísku hefð en Jóhannes. Lokaorð — handan goðsögunnar Eftir komu hersins jókst hraöi kapítalískrar þróunar á fslandi, en hún var samt vel á veg kom- in fyrir stríð. Eftir stríð verður Island og íslenskt efnahagskerfi hluti heimsauðvaldkerfisins í enn ríkara mæli en áður, í samræmi við sífellt alþjóð- legra eðli auðmagnsupphleðslunnar. íslenska ríkið tekur við Marshall hjálp og gengur til liðs viö Nato, andóf íslenskrar verkalýðshreyfingar er barið
Beinir tenglar